At pius aeneas: arces quibus altus apollo
Praesidet: horrendaeque procul secreta sibyllae
Antrum immane petit: magnum cui mentem animumque
Delius inspirat vates: aperitque futura:
Iam subeunt triuiae lucos atque aurea tecta.
Daedalus (vt fama) est fugiens minoia regna
Praepetibus pennis ausus se credere caelo:
Insuetum per iter gelidas enauit ad arctos:
Chalcidicaque leuis tandem superastitit arce.
Redditus his primum terris tibi phoebe sacrauit
Remigium alarum: posuitque immania templa.
In foribus laetum androgeo. tum pendere poenas
Cecropidae iussi: miserum septena quotannis
Corpora natorum: stat ductis sortibus vrna.
Contra elata mari respondet gnosia tellus.
Hic crudelis amor tauri: suppostaque furto
Pasyphae: mixtumque genus: prolesque biformis
Minotaurus inest: veneris monumenta nefandae.
Hic labor ille domus: et inextricabilis error.
Magnum reginae sed enim miseratus amorem:
Daedalus ipse dolos tecti: ambagesque resoluit:
Caeca regens filo vestigia: tu quoque magnam
Partem opere in tanto sineret dolor icare haberes.
Bis conatus erat casus effingere in auro:
Bis patriae cecidere manus: quin protinus omnem
Perlegerent oculis: ni iam praemissus achates
Afforet: atque vna phoebi triuiaeque sacerdos
Deiphobe glauci: fatur quae talia regi.
Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit.
Nunc grege de intacto septem mactare iuuencos
Praestiterit: totidem lectas de more bidentes.
Talibus affata aeneam: nec sacra morantur
Iussa viri: teucros vocat alta in templa sacerdos.
Excisum euboicae latus ingens rupis in antrum.
Quo lati ducunt aditus centum: ostia centum:
Vnde ruunt totidem voces responsa sibyllae:
Ventum erat ad limen: cum virgo poscere fata
Tempus ait: deus ecce deus: cui talia fanti
Ante fores subito: non vultus non color vnus:
Non comptae mansere comae: sed pectus anhelum
Et rabie fera corda tument: maiorque videri.
Nec mortale sonans: afflata est numine quando
Iam propiore dei: cessas in vota precesque,
Tros ait aenea cessas.’ neque enim ante dehiscent
Attonitae magna ora domus. et talia fata
Conticuit: gelidus teucris per dura cucurrit
Ossa tremor: funditque preces rex pectore ab imo.
Phoebe graues troiae semper miserate labores:
Dardana qui paridis direxti tela manusque
Corpus in aeacidae: magnas obeuntia terras
Tot maria intraui duce te: penitusque repostas
Massylum gentes: praetentaque syrtibus arua.
Iam tandem italiae fugientis prendimus oras.
Hac troiana tenus fuerit fortuna secuta.
Vos quoque pergameae iam fas est parcere genti
Diique deaeque omnes: quibus obstitit ilium et ingens
Gloria dardaniae: tuque o sanctissima vates
Praescia venturi da (non indebita posco
Regna meis fatis) latio considere teucros:
Errantesque deos: agitataque numina troiae:
Tum phoebo et triuiae solido de marmore templa
Instituam: festosque dies de nomine phoebi.
Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:
Hic ego namque tuas sortes: arcanaque fata
Dicta meae genti ponam: lectosque sacrabo
Alma viros: foliis tantum ne carmina manda.
Ne turbata volent rapidis ludibria ventis:
Ipsa canas oro. finem dedit ore loquendi.
At phoebi nondum patiens immanis in antro
Bacchatur vates: magnum si pectore posset
Excussisse deum: tanto magis ille fatigat:
Os rabidum fera corda domans: fingitque premendo:
Ostia iamque domus patuere ingentia centum
Sponte sua: vatisque ferunt responsa per auras.
O tandem magnis pelagi defuncte periclis:
Sed terrae grauiora manent: in regna lauini
Dardanidae venient (mitte hanc de pectore curam)
Sed non evenisse volent: bella horrida bella:
Et tybrim multo spumantem sanguine cerno.
Non simois tibi: nec xanthus: nec dorica castra
Defuerint: alius latio iam partus achilles:
Natus et ipse dea: nec teucris addita iuno
Usquam aberit: cum tu supplex in rebus egenis:
Quas gentes italum: aut quas non oraueris urbes.'
Causa mali tanti coniunx iterum hospita teucris:
Externique iterum thalami.
Tu ne cede malis: sed contra audentior ito:
Qua tua te fortuna sinet: via prima salutis
(Quod minime reris) graia pandetur ab vrbe.
Talibus ex adyto dictis cumaea sybilla
Horrendas canit ambages: antroque remugit
Obscuris vera inuoluens: ea frena furenti
Concutit: et stimulos sub pectore vertit apollo.
Vt primum cessit furor: et rabida ora quierunt:
Incipit aeneas heros: non vlla laborum
O virgo noua mi facies inopinaue surgit.
Omnia praecepi: atque animo mecum ante peregi:
Vnum oro: quando hic inferni ianua regis
Dicitur: et tenebrosa palus acheronte refuso:
Ire ad conspectum chari genitoris: et ora
Contingat: doceas iter: et sacra ostia pandas
Illum ego per flammas: et mille sequentia tela
Eripui his humeris: medioque ex hoste recepi.
Ille meum comitatus iter: maria omnia mecum
Atque omnes pelagique minas: caelique ferebat
Inualidus: vires vltra sortemque senectae:
Quin vt te supplex peterem: et tua limina adirem
Idem orans mandata dabat: natique patrisque
Alma precor miserere: potes namque omnia: nec te
Nequiquam lucis hecate praefecit auernis.
Si potuit manes accersere coniugis orpheus:
Threicia fretus cythara: fidibusque canoris:
Si fratrem pollux alterna morte redemit.
Itque reditque viam totiens: quid thesea: magnum
Quid memorem alciden. et mi genus a ioue summo.
Talibus orabat dictis: arasque tenebat:
Tum sic orsa loqui vates: sate sanguine diuum
Tros anchisiade: facilis descensus auerni:
Noctes atque dies patet atri ianua ditis:
Sed reuocare gradum: superasque euadere ad auras:
Hoc opus: hic labor est: pauci quos aequus amauit:
Iuppiter: aut ardens euexit ad aethera virtus
Diis geniti potuere: tenent media omnia syluae:
Cocytusque sinu labens circumuenit atro.
Quod si tantus amor menti: si tanta cupido est.
Bis stygios innare lacus: bis nigra videre
Tartara: et insano iuuat indulgere labori.
Accipe quae peragenda prius: latet arbore opaca
Aureus: et foliis et lento vimine ramus:
Iunoni infernae dictus sacer: hunc tegit omnis
Lucus et obscuris claudunt conuallibus vmbrae:
Sed non ante datur telluris operta subire:
Auricomos quam quis decerpserit arbore foetus:
Hoc sibi pulchra suum ferri proserpina munus
Instituit: primo auulso non deficit alter
Aureus: et simili frondescit virga metallo.
Ergo alte vestiga oculis: et rite repertum
Carpe manu: namque ipse volens facilisque sequetur:
Si te fata vocant: aliter non viribus vllis
Vincere: nec duro poteris conuellere ferro.
Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici:
Heu nescis: totamque incestat funere classem:
Dum consulta petis: nostroque in limine pendes.
Sedibus hunc refer ante suis: et conde sepulchro:
Duc nigras pecudes: ea prima piacula sunto:
Sic demum lucos stygios et regna inuia viuis
Aspicies: dixit: pressoque obmutuit ore.
Aeneas moesto defixus lumina vultu:
Ingreditur linquens antrum: caecosque volutat
Euentus animo secum: cui fidus achates
It comes: et paribus curis vestigia figit.
Multa inter sese vario sermone serebant:
Quem socium exanimem vates: quod corpus humandum
Diceret: atque illi misenum in littore sicco
Vt venere vident indigna morte peremptum:
Misenum aeoliden: quo non praestantior alter
Aere ciere viros: martemque accendere cantu.
Hectoris hic magni fuerat comes hectora circum
Et lituo pugnas insignis obibat et hasta.
Postquam illum vita victor spoliauit achilles:
Dardanio aeneae sese fortissimus heros
Addiderat socium: non inferiora secutus.
Sed tum forte caua dum personat aequora concha
Demens: et cantu vocat in certamina diuos:
Aemulus exceptum triton (si credere dignum est)
Inter saxa virum spumosa immerserat vnda.
Ergo omnes magno circum clamore fremebant:
Praecipue pius aeneas: tum iussa sibyllae.
Haud mora festinant flentes: aramque sepulchri
Congerere arboribus caeloque educere certant.
Itur in antiquam syluam stabula alta ferarum:
Procumbunt piceae: sonat icta securibus ilex:
Fraxineaeque trabes: cuneis et fissile robur
Scinditur: aduoluunt ingentes montibus ornos:
Nec non aeneas opera inter talia primus
Hortatur socios: paribusque accingitur armis:
Atque haec ipse suo tristi dum corde volutat:
Aspectans syluam immensam: et sic forte precatur.
Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus
Ostendat nemore in tanto: quando omnia vere
Heu nimium de te vates misene locuta est.
Vix ea fatus erat: geminae cum forte columbae
Ipsa sub ora viri: caelo venere volantes:
Et viridi sedere solo: tum maximus heros
Maternas agnoscit aues laetusque precatur
Este duces: o si qua via est: cursumque per auras
Dirigite in lucos: vbi pinguem diues opacat
Ramus humum: tuque o dubiis ne defice rebus
Alma parens. sic effatus vestigia pressit:
Obseruans quae signa ferant: quo tendere pergant
Pascentes: illae tantum prodire volando:
Quantum acie possent oculi seruare sequentum:
Inde vbi venere ad fauces graue olentis auerni:
Tollunt se celeres: liquidumque per aera lapsae
Sedibus optatis geminae super arbore sidunt:
Discolor vnde auri per ramos aura refulsit:
Quale solet syluis brumali frigore viscum
Fronde virere noua: quod non sua seminat arbos:
Et croceo foetu teretes circundare truncos.
Talis erat species auri frondentis opaca
Ilice: sic leni crepitabat bractea vento.
Corripit aeneas extemplo: auidusque refringit
Cunctantem: et vatis portat sub tecta sybillae.
Nec minus interea misenum in littore teucri
Flebant: et cineri ingrato suprema ferebant.
Principio pinguem taedis et robore secto
Ingentem struxere pyram: cui frondibus atris
Intexunt latera: et ferales ante cupressos
Constituunt: decorantque super fulgentibus armis.
Pars calidos latices: et ahena vndantia flammis
Expediunt: corpusque lauant frigentis: et vngunt
Fit gemitus: tum membra toro defleta reponunt.
Purpureasque super vestes velamina nota
Coniiciunt: pars ingenti subiere pheretro
Triste ministerium: et subiectam more parentum
Auersi tenuere facem: congesta cremantur
Thurea dona: dapes fuso crateres oliuo:
Postquam collapsi cineres: et flamma quieuit
Relliquias vino: et bibulam lauere fauillam
Ossaque lecta cado texit choryneus aheno.
Idem ter socios pura circuntulit vnda
Spargens rore leui: et ramo foelicis oliuae.
Lustrauitque viros: dixitque nouissima verba.
At pius aeneas ingenti mole sepulchrum
Imposuit: suaque arma viro: remumque: tubamque
Monte sub aerio: qui nunc misenus ab illo
Dicitur: aeternumque tenet per saecula nomen:
His actis propere exequitur praecepta sibyllae:
Spelunca alta fuit: vastoque immanis hiatu
Scrupea: tuta lacu nigro: nemorumque tenebris:
Quam super haud vllae poterant impune volantes
Tendere iter pennis: talis sese halitus atris
Faucibus effundens supera ad conuexa ferebat:
Vnde locum graii dixerunt nomine auernum.
Quattuor hic primum nigrantes terga iuuencos
Constituit: frontique inuergit vina sacerdos:
Et summas carpens media inter cornua setas:
Ignibus imponit sacris libamina prima:
Voce vocans hecatem caeloque: ereboque potentem:
Supponunt alii cultros: tepidumque cruorem
Succipiunt pateris: ipse atri velleris agnam.
Aeneas matri eumenidum: magnaeque sorori
Ense ferit: sterilemque tibi proserpina vaccam.
Tum stygio regi nocturnas inchoat aras:
Et solida imponit taurorum viscera flammis.
Pingue superque oleum fundens ardentibus extis.
Ecce autem primi sub lumina solis et ortus:
Sub pedibus mugire solum: et iuga coepta moueri
Syluarum: visaeque canes vlulare per vmbram
Aduentante dea: procul o procul este prophani
Conclamat vates: totoque absistite luco:
Tuque inuade viam: vaginaque eripe ferrum:
Nunc animis opus aenea: nunc pectore firmo.
Tantum effata furens antro se immisit aperto:
Ille ducem haud timidis vadentem passibus aequat.
Dii quibus imperium est animarum: vmbraeque silentes:
Et chaos et phlegeton: loca nocte silentia late
Sit mihi fas audita loqui: sit numine vestro:
Pandere res alta terra: et caligine mersas.
Ibant obscuri sola sub nocte per vmbras.
Perque domos ditis vacuas: et inania regna:
Quale per incertam lunam sub luce maligna
Est iter in syluis: vbi caelum condidit vmbra
Iuppiter: et rebus nox abstulit atra colorem.
Vestibulum ante ipsum primisque in faucibus orci
Luctus: et vltrices posuere cubilia curae:
Pallentesque habitant morbi: tristisque senectus:
Et metus: et male suada fames: ac turpis egestas
Terribiles visu formae: letumque laborque:
Tum consanguineus laeti sopor: et mala mentis
Gaudia mortiferumque aduerso in limine bellum.
Ferreique eumeidum thalami: et discordia demens
Vipereum crinem vittis innexa cruentis.
In medio ramos annosaque brachia pandit
Vlmus opaca ingens: quam sedem somnia vulgo
Vana tenere ferunt: foliisque sub omnibus haerent:
Multaque praeterea variarum monstra ferarum
Centauri in foribus stabulant: scyllaeque biformes:
Et centum geminus briareus: ac belua lernae
Horrendum stridens flammisque armata chimaera:
Gorgones harpyiaeque: et forma tricorporis vmbrae.
Corripit hic subita trepidus formidine ferrum
Aeneas: strictamque aciem venientibus offert:
Et ni docta comes tenuis sine corpore vitas
Admoneat: volitare caua sub imagine formae:
Irruat: et frustra ferro diuerberet vmbras.
Hinc via tartarei quae fert acherontis ad vndas:
Turbidus hic coeno vastaque voragine gurges
Aestuat: atque omnem cocyto eructat harenam.
Portitor has horrendus aquas: et flumina seruat
Terribili squalore charon: cui plurima mento
Canicies inculta iacet: stant lumina flamma.
Sordidus ex humeris nodo dependet amictus:
Ipse ratem conto subigit: velisque ministrat:
Et ferruginea subuectat corpora cymba
Iam senior: sed cruda deo viridisque senectus.
Huc omnis turba ad ripas effusa ruebat:
Matres atque viri defunctaque corpora vita
Magnanimum heroum: pueri innuptaeque puellae:
Impositique rogis iuuenes ante ora parentum.
Quam multa in syluis autumni frigore primo
Lapsa cadunt folia: aut ad terram gurgite ab alto
Quam multae glomerantur aues: vbi frigidus annus
Trans pontum fugat: et terris immittit apricis.
Stabant orantes primi transmittere cursum.
Tendebantque manus ripae vlterioris amore:
Nauita sed tristis nunc hos nunc accipit illos.
Ast alios longe summotos arcet arena.
Aeneas (miratus enim motusque tumultu)
Dic ait o virgo: quid vult concursus ad amnem.'
Quidue petunt animae vel quo discrimine ripas
Hae linqunt: illae remis vada liuida verrunt.'
Olli sic breuiter fata est longaeua sacerdos.
Anchisa generate deum certissima proles
Cocyti stagna alta vides: stygiamque paludem.
Dii cuius iurare timent et fallere numen.
Haec omnis quam cernis inops inhumataque turba est:
Portitor ille charon: hi quos vehit vnda sepulti.
Nec ripas datur horrendas: nec rauca fluenta
Transportare: prius quam sedibus ossa quierunt:
Centum errant annos: volitantque haec littora circum:
Tum demum admissi stagna exoptata reuisunt:
Constitit anchisa satus: et vestigia pressit
Multa putans: sortemque animo miseratus iniquam.
Cernit ibi moestos: et mortis honore carentes:
Leucaspim: et lyciae ductorem classis orontem.
Quos simul a troia ventosa per aequora vectos
Obruit auster: aqua inuoluens nauemque virosque:
Ecce gubernator sese palinurus agebat:
Qui libyco nuper cursu: dum sydera seruat
Exciderat puppi mediis effusus in vndis.
Hunc vbi vix multa moestum cognouit in vmbra:
Sic prior alloquitur: quis te palinure deorum
Eripuit nobis: medioque sub aequore mersit.'
Dic age.' namque mihi fallax haud ante repertus:
Hoc vno responso animum delusit apollo:
Qui fore te ponto incolumem: finesque canebat
Venturum ausonios: en haec promissa fides est.'
Ille autem: neque te phoebi cortina fefellit
Dux anchisiade: nec me deus aequore mersit:
Namque gubernaclum multa vi forte reuulsum:
Cui datus haerebam custos cursusque regebam:
Praecipitans traxi: mecum maria aspera iuro:
Non vllum pro me tantum coepisse timorem:
Quam tua ne spoliata armis excussa magistro:
Deficeret tantis nauis surgentibus vndis.
Tris notus hibernas immensa per aequora noctes
Vexit me violentus aqua: vix lumine quarto
Prospexi italiam: summa sublimis ab vnda:
Paulatim adnabam terrae: iam tuta tenebam:
Ni gens crudelis madida cum veste grauatum
Prensantemque vncis manibus capita aspera montis
Ferro inuasisset: praedamque ignara putasset.
Nunc me fluctus habet: versantque in littore venti:
Quod te per coeli iucundum lumen: et auras:
Per genitorem oro: per spes surgentis iuli:
Eripe me his inuicte malis: aut tu mihi terram
Iniice (namque potes) portusque require velinos:
Aut tu siqua via est: siquam tibi diua creatrix
Ostendit (neque enim credo sine numine diuum
Flumina tanta paras stygiamque innare paludem)
Da dextram misero: et tecum me tolle per vndas:
Sedibus vt saltem placidis in morte quiescam.
Talia fatus erat: coepit cum talia vates.
Vnde haec o palinure tibi tam dira cupido.’
Tu stygias inhumatus aquas.' amnemque seuerum
Eumenidum aspicies: ripamue iniussus abibis.'
Desine fata deum flecti sperare precando:
Sed cape dicta memor duri solatia casus:
Nam tua finitimi longe lateque per vrbes
Prodigiis acti coelestibus ossa piabunt.
Et statuent tumulum: et tumulo solemnia mittent:
Aeternumque locus palinuri nomen habebit.
His dictis curae emotae: pulsusque parumper
Corde dolor tristi: gaudet cognomine terra:
Ergo iter inceptum peragunt: fluuioque propinquant:
Nauita quos iam inde vt stygia prospexit ab vnda:
Per tacitum nemus ire: pedemque aduertere ripae:
Sic prior aggreditur dictis: atque increpat vltro.
Quisquis es armatus qui nostra ad flumina tendis.
Fare age quid venias: iamque istinc comprime gressus:
Vmbrarum hic locus est: somni noctisque soporae.
Corpora viua nefas stygia vectare carina.
Nec vero alciden me sum laetatus euntem
Accepisse lacu: nec thesea pyrithoumque:
Diis quamquam geniti: atque inuicti viribus essent:
Tartareum ille manu custodem in vincla petiuit:
Ipsius a solio regis traxitque trementem:
Hi dominam ditis thalamo deducere adorti.
Quem contra breuiter fata est amphrisia vates:
Nullae hic insidiae tales: absiste moueri:
Nec vim tela ferunt: licet ingens ianitor antro
Aeternum latrans exangues terreat vmbras:
Casta licet patrui seruet proserpina limen.
Troius aeneas pietate insignis et armis:
Ad genitorem imas erebi descendit ad vmbras
Si te nulla mouet tantae pietatis imago:
At ramum hunc (aperit ramum qui veste latebat)
Agnoscas: rabida ex ira tum corda residunt
Nec plura his. ille admirans venerabile donum
Fatalis virgae longo post tempore visum
Caeruleam aduertit puppim. ripaeque propinquat:
Inde alias animas: quae per iuga longa sedebant
Deturbat: laxatque foros: simul accipit alueo
Ingentem aeneam. gemuit sub pondere cymba
Sutilis: et multam accepit rimosa paludem.
Tandem trans fluuium incolumes vatemque virumque
Informi limo: glaucaque exponit in vlua.
Cerberus haec ingens latratu regna trifauci
Personat: aduerso recubans immanis in antro.
Cui vates horrere videns iam colla colubris:
Melle soporatam et medicatis frugibus offam
Obiicit. ille fame rabida tria guttura pandens
Corripit obiectam: atque immania terga resoluit
Fusus humi: totoque ingens extenditur antro.
Occupat aeneas aditum: custode sepulto:
Euaditque celer ripam irremeabilis vndae.
Continuo auditae voces: vagitus et ingens:
Infantumque animae flentes in limine primo:
Quos dulcis vitae exortes: et ab vbere raptos
Abstulit atra dies: et funere mersit acerbo.
Hos iuxta falso damnati crimine mortis:
Nec vero hae sine sorte datae: sine iudice sedes:
Quaesitor minos vrnam mouet: ille silentum
Conciliumque vocat: vitasque et crimina discit.
Proxima deinde tenent moesti loca: qui sibi laetum
Insontes peperere manu: lucemque perosi
Proiecere animas: quam vellent aethere in alto
Nunc et pauperiem: et duros perferre labores.'
Fata obstant: tristisque palus inamabilis vnda
Alligat et nouies styx interfusa cohercet.
Nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem
Lugentes campi: sic illos nomine dicunt.
Hic quos durus amor crudeli tabe peredit
Secreti caelant calles: et myrtea circum
Sylua tegit: curae non ipsa in morte relinquunt.
His phedram: procrimque locis: moestamque eriphylem
Crudelis nati monstrantem vulnera cernit.
Euadnenque: et pasiphaen: his laodamia
It comes et iuuenis quondam nunc foemina caeneus:
Rursus et in veterem fato reuoluta figuram.
Inter quas phoenissa recens a vulnere dido
Errabat sylua in magna: quam troius heros
Vt primum iuxta stetit: agnouitque per vmbram
Obscuram qualem primo quis surgere mense
Aut videt aut vidisse putat per nubila lunam:
Demisit lachrymas: dulcique affatus amore est:
Infoelix dido verus mihi nuntius ergo
Venerat: extinctam ferroque extrema secutam.
Funeris heu tibi causa fui: per sydera iuro
Per superos: et si qua fides tellure sub ima est.
Inuitus regina tuo de littore cessi:
Sed me iussa deum quae nunc has ire per vmbras:
Per loca senta situ cogunt noctemque profundam
Imperiis egere suis: nec credere quiui
Hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.
Siste gradum: teque aspectu ne subtrahe nostro:
Quem fugis.' extremum fato quod te alloquor hoc est:
Talibus aeneas ardentem et torua tuentem
Lenibat dictis animum: lachrymasque ciebat.
Illa solo fixos oculos auersa tenebat.
Nec magis incepto vultum sermone mouetur.
Quam si dura silex aut stet marpesia cautes.
Tandem corripuit sese: atque inimica refugit
In nemus vmbriferum: coniunx vbi pristinus illi
Respondet curis: aequatque sicheus amorem.
Nec minus aeneas casu perculsus iniquo
Prosequitur lachrymans longe et miseratus euntem.
Inde datum molitur iter: iamque arua tenebant
Vltima: quae bello clari secreta frequentant:
Hic illi occurrit tydeus: hic inclytus armis
Parthenopeus: et adrasti pallentis imago:
Hic multum fleti ad superos. belloque caduci
Dardanidae: quos ille omnes longo ordine cernens
Ingemuit glaucumque: medontaque: thersilocumque:
Tris antenoridas: cererique sacrum polybetem.
Idaeumque etiam currus: etiam arma tenentem:
Circumstant animae dextra laeuaque frequentes
Nec vidisse semel satis est: iuuat vsque morari:
Et conferre gradum: et veniendi discere causas.
Et danaum proceres: agamemnoniaeque phalanges
Vt videre virum: fulgentiaque arma per vmbras:
Ingenti trepidare metu: pars vertere terga
Ceu quondam petiere rates: pars tollere vocem
Exiguam: inceptus clamor frustratur hiantes.
Atque hic priamiden laniatum corpore toto
Deiphobum vidit et lacerum crudeliter ora:
Ora manusque ambas: populataque tempora raptis
Auribus: et truncas inhonesto vulnere nares
Vix adeo agnouit pauitantem: et dira tegentem
Supplicia: et notis compellat vocibus vltro.
Deiphobe armipotens genus alto a sanguine teucri.
Quis tam crudelis optauit sumere poenas.'
Cui tantum de te licuit.' mihi fama suprema
Nocte tulit fessum vasta de caede pelasgum:
Procubuisse super confusae stragis aceruum.
Tunc egomet tumulum rethaeo littore inanem
Constitui: et magna manes ter voce vocaui.
Nomen: et arma locum seruant: te amice nequiui
Conspicere: et patria decedens ponere terra.
Atque hic priamides. nihil o tibi amice relictum est.
Omnia deiphobo soluisti: et funeris vmbris.
Sed me fata mea: et scaelus exitiale lacaenae
His mersere malis: illa haec monumenta reliquit.
Namque vt supremam falsa inter gaudia noctem
Egerimus nosti: at nimium meminisse necesse est.
Cum fatalis equus saltu super ardua venit
Pergama: et armatum peditem grauis attulit aluo.
Illa chorum simulans euantis orgia circum
Ducebat phrygias: flammam media ipsa tenebat
Ingentem: et summa danaos ex arce vocabat.
Tum me confectum curis somnoque grauatum
Infoelix habuit thalamus: pressitque iacentem
Dulcis: et alta quies placidaeque simillima morti.
Egregia interea coniunx arma omnia tectis
Emouet: et fidum capiti subduxerat ensem.
Intra tecta vocat menelaum: et limina pandit
Scilicet id magnum sperans fore munus amanti.
Et famam extingui veterum sic posse malorum.
Quid moror.' irrumpunt thalamo: comes additur vna
Hortator scelerum aeolides: dii talia graiis
Instaurate: pio si poenas ore reposco.
Sed te qui viuum casus age fare vicissim
Attulerint: pelagine venis erroribus actus.'
An monitu diuum.' an quae te fortuna fatigat:
Vt tristes sine sole domos: loca turbida adires.'
Hac vice sermonum roseis aurora quadrigis.
Iam medium aetherio cursu traiecerat axem.
Et fors omne datum traherent per talia tempus:
Sed comes admonuit: breuiterque affata sybilla est.
Nox ruit aenea: nos flendo ducimus horas:
Hic locus est: partes vbi se via findit in ambas.
Dextera quae ditis magni sub moenia tendit:
Hac iter elysium nobis: at laeua malorum
Exercet poenas: et ad impia tartara mittit.
Deiphobus contra. ne saeui magna sacerdos:
Discedam: explebo numerum: reddarque tenebris.
I decus i nostrum: melioribus vtere fatis.
Tantum effatus: et in verbo vestigia torsit:
Respicit aeneas subito: et sub rupe sinistra
Moenia lata videt triplici circundata muro:
Quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis
Tartareus phlegethon: torquetque sonantia saxa.
Porta aduersa ingens: solidoque adamante columnae.
Vis vt nulla virum: non ipsi excindere ferro
Caelicolae valeant: stat ferrea turris ad auras.
Tisiphoneque sedens palla succincta cruenta:
Vestibulum insomnis seruat noctesque diesque.
Hinc exaudiri gemitus: et saeua sonare
Verbera: tum stridor ferri tractaeque cathenae.
Constitit aeneas: strepitumque exterritus hausit
Quae scelerum facies o virgo effare.' quibus ve.
Vrgentur poenis.' quis tantus plangor ad auras.'
Tum vates sic orsa loqui: dux inclyte teucrum
Nulli fas casto sceleratum insistere limen.
Sed me cum lucis hecate praefecit auernis:
Ipsa deum poenas docuit: perque omnia duxit.
Gnosius haec rhadamanthus habet durissima regna:
Castigatque auditque dolos: subigitque fateri-
Quae quis apud superos furto laetatus inani:
Distulit in seram commissa piacula mortem:
Continuo sontes vltrix accincta flagello
Tisiphone quatit insultans: toruosque sinistra
Intentans angues: vocat agmina saeua sororum.
Tum demum horrisono stridentes cardine sacrae
Panduntur portae: cernis custodia qualis
Vestibulo sedeat: facies quae limina seruet:
Quinquaginta atris immanis hiatibus hydra
Saeuior intus habet sedem: tum tartarus ipse
Bis patet in praeceps tantum: tenditque sub vmbras
Quantus ad aethereum coeli suspectus olympum.
Hic genus antiquum terrae titania pubes:
Fulmine deiecti fundo voluuntur in imo.
Hic et aloidas geminos immania vidi
Corpora: qui manibus magnum rescindere coelum
Aggressi: superisque iouem detrudere regnis:
Vidi et crudelis dantem salmonea poenas:
Dum flammas iouis: et sonitus imitatur olympi.
Quattuor hic inuectus equis: et lampada quassans
Per graium populos mediaeque per elidis vrbem
Ibat ouans: diuumque sibi poscebat honores:
Demens qui nymbos: et non imitabile fulmen
Aere: et cornipedum cursu simularet equorum.
At pater omnipotens densa inter nubila telum
Contorsit: non ille faces: nec fumea tedis
Lumina: praecipitemque immani turbine adegit.
Necnon et tityon terrae omniparentis alumnum
Cernere erat: per tota nouem cui iugera corpus
Porrigitur: rostroque immanis vultur adunco
Immortale iecur tondens: foecundaque poenis
Viscera: rimaturque epulis: habitatque sub alto
Pectore: nec fibris requies datur vlla renatis.
Quid memorem lapithas: ixiona: pirithoumque.'
Quos super atra silex iam iam lapsura cadenti
Imminet adsimilis: lucent genialibus altis
Aurea fulcra toris: epulaeque ante ora paratae
Regifico luxu: furiarum maxima iuxta
Accubat: et manibus prohibet contingere mensas:
Exurgitque facem attollens: atque intonat ore.
Hic quibus inuisi fratres: dum vita manebat.
Pulsatusue parens: et fraus innexa clienti.
Aut qui diuitiis soli incubuere repertis:
Nec partem posuere suis: quae maxima turba est.
Quique ob adulterium caesi: quique arma secuti
Impia: nec veriti dominorum fallere dextras:
Inclusi poenas expectant. ne quaere doceri
Quam poenam.' aut quae forma viros: fortunaue mersit.
Saxum ingens voluunt alii: radiisque rotarum
Districti pendent. sedet: aeternumque sedebit
Infoelix theseus. phlegyasque miserrimus omnes
Admonet: et magna testatur voce per vmbras.
Discite iusticiam moniti: et non temnere diuos.
Vendidit hic auro patriam: dominumque potentem
Imposuit: fixit leges precio atque refixit.
Hic thalamum inuasit natae: vetitosque hymeneos.
Ausi omnes immane nefas: ausoque potiti
Non mihi si linguae centum: sint oraque centum:
Ferrea vox: omnes scelerum comprendere forma:
Omnia poenarum percurrere nomina possem.
Haec vbi dicta dedit phoebi longaeua sacerdos:
Sed iam age carpe viam: et susceptum perfice munus.
Acceleremus ait: cyclopum educta caminis
Moenia conspicio: atque aduerso fornice portas:
Haec vbi nos praecepta iubent deponere dona.
Dixerat: et pariter gressi per opaca viarum
Corripiunt spacium medium: foribusque propinquant.
Occupat aeneas aditum: corpusque recenti
Spargit aqua: ramumque aduerso in limine figit:
His demum exactis perfecto munere diuae
Deuenere locos laetos: et amoena vireta
Fortunatorum nemorum sedesque beatas.
Largior hic campos aether et lumine vestit
Purpureo: solemque suum sua sydera norunt.
Pars in gramineis exercent membra palaestris:
Contendunt ludo. et fulua luctantur harena.
Pars pedibus plaudunt choreas: et carmina dicunt.
Nec non threicius longa cum veste sacerdos
Obloquitur numeris septem discrimina vocum.
Iamque eadem digitis iam pectine pulsat eburno.
Hic genus antiquum teucri pulcherrima proles:
Magnanimi heroes: nati melioribus annis.
Ilusque assaracusque: et troiae dardanus auctor.
Arma procul: currusque virum mirantur inanes.
Stant terrae defixae hastae: passimque soluti
Per campos pascuntur equi: quae gratia currum
Armorumque fuit viuis: quae cura nitentis
Pascere equos: eadem sequitur tellure repostos.
Conspicit ecce alios dextra: laeuaque per herbam
Vescentes: laetumque choro paeana canentes:
Inter odoratum lauri nemus. vnde superne
Plurimus erydani per syluam voluitur amnis.
Hic manus ob patriam pugnando vulnera passi:
Quique sacerdotes casti: dum vita manebat:
Quique pii vates: et phoebo digna locuti.
Inuentas aut qui vitam excoluere per artes.
Quique sui memores alios fecere merendo.
Omnibus iis niuea cinguntur tempora vitta:
Quos circumfusos sic est affata sybilla.
Musaeum ante omnes: medium nam plurima turba
Hunc habet: atque humeris extantem suspicit altis.
Dicite foelices animae: tuque optime vates
Quae regio anchisen.' quis habet locus.' illius ergo
Venimus: et magnos erebi tranauimus amnes.
Atque huic responsum paucis ita reddidit heros.
Nulli certa domus lucis habitamus opacis:
Riparumque toros: et prata recentia riuis
Incolimus: sed si vos fert ita corde voluntas:
Hoc superare iugum: et facili iam tramite sistam.
Dixit et ante tulit gressum: camposque nitentes
Desuper ostentat: dehinc summa cacumina linquunt.
At pater anchises penitus conualle virenti.
Inclusas animas: superumque ad lumen ituras
Lustrabat: studio recolens: omnemque suorum
Forte recensebat numerum: carosque nepotes:
Fataque fortunasque virum: moresque manusque.
Isque vbi tendentem aduersum per gramina vidit
Aeneam: alacris palmas vtrasque tetendit.
Effusaeque genis lachrymae: et vox excidit ore:
Venisti tandem: tuaque expectata parenti
Vicit iter durum pietas: datur ora tueri
Nate tua: et notas audire et reddere voces.'
Sic equidem ducebam animo: rebarque futurum
Tempora dinumerans: nec me mea cura fefellit.
Quas ego te terras: et quanta per aequora vectum
Accipio quantis iactatum nate periclis.'
Quam metui ne quid lybiae tibi regna nocerent.'
Ille autem: tua me genitor tua tristis imago
Saepius occurrens haec limina tendere adegit.
Stant sale thyrreno classes: da iungere dextras
Da genitor: teque amplexu ne subtrahe nostro:
Sic memorans largo fletu simul ora rigabat:
Ter conatus ibi collo dare brachia circum.
Ter frustra comprensa manus effugit imago:
Par leuibus ventis: volucrique simillima somno.
Interea videt aeneas in valle reducta
Seclusum nemus: et virgulta sonantia syluis:
Lethaeumque domos placidas qui praenatat amnem.
Hunc circum innumerae gentes: populique volabant.
Ac velut in pratis vbi apes aestate serena
Floribus insidunt variis. et candida circum
Lilia funduntur: strepit omnis murmure campus.
Horrescit visu subito: causasque requirit
Inscius aeneas: quae sint ea flumina porro:
Qui ve viri tanto complerint agmine ripas.'
Tunc pater anchises: animae quibus altera fato
Corpora debentur: lethaei ad fluminis vndam
Securos latices: et longa obliuia potant.
Has equidem memorare tibi: atque ostendere coram:
Iampridem hanc prolem cupio enumerare meorum:
Quo magis italia mecum laetere reperta.
O pater: an ne aliquas ad caelum hinc ire putandum est
Sublimes animas.' iterumque ad tarda reuerti
Corpora.' quae lucis miseris tam dira cupido.'
Dicam equidem: nec te suspensum nate tenebo.
Suscipit anchises: atque ordine singula pandit.
Principio caelum ac terras: camposque liquentes:
Lucentemque globum lunae: titaniaque astra:
Spiritus intus alit: totamque infusa per artus
Mens agitat molem: et magno se corpore miscet.
Inde hominum pecudumque genus: vitaeque volantum:
Et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.
Igneus est ollis vigor: et caelestis origo
Seminibus: quantum non noxia corpora tardant:
Terrenique hebetant artus: moribundaque membra.
Hinc metuunt: cupiuntque dolent gaudentque: nec auras
Respiciunt clausae tenebris: et carcere caeco
Quin et supremo cum lumine vita reliquit.
Non tamen omne malum miseris: nec funditus omnes
Corporeae exedunt pestes: penitusque necesse est:
Multa diu concreta modis inolescere miris.
Ergo exercentur poenis: veterumque malorum
Supplicia expendunt: aliae panduntur inanes
Suspensae ad ventos: aliis sub gurgite vasto
Infectum eluitur scelus: aut exuritur igni.
Quisque suos patimur manes: exinde per amplum
Mittimur elysium: et pauci laeta arua tenemus:
Donec longa dies perfecto temporis orbe
Concretam exemit labem: purumque reliquit
Aethereum sensum: atque aurai simplicis ignem.
Has omnes vbi mille rotam voluere per annos.
Lethaeum ad fluuium deus euocat agmine magno.
Scilicet immemores supera vt conuexa reuisant
Rursus: et incipiant in corpora velle reuerti.
Dixerat anchises: natumque vnaque sibyllam
Conuentus trahit in medios: turbamque sonantem.
Et tumulum capit: vnde omnes longo ordine possit
Aduersos legere: et venientum discere vultus.
Nunc age dardaniam prolem: quae deinde sequatur
Gloria: qui maneant itala de gente nepotes:
Illustres animas: nostrumque in nomen ituras
Expediam dictis: et te tua fata docebo.
Ille vides pura iuuenis qui nititur hasta:
Proxima sorte tenet lucis loca. primus ad auras
Aethereas italo commixtus sanguine surget:
Siluius albanum nomen tua posthuma proles:
Quem tibi longaeuo serum lauinia coniunx
Educet siluis regem: regumque parentem:
Vnde genus longa nostrum dominabitur alba.
Proximus ille procas troianae gloria gentis:
Et capys: et numitor: et qui te nomine reddet
Siluius aeneas: pariter pietate vel armis
Egregius: si vnquam regnandam acceperit albam:
Qui iuuenes quantas ostentant aspice vires.
At qui vmbrata gerunt ciuili tempora quercu:
Hi tibi nomentum: et gabios vrbemque fidenam:
Hi collatinas imponent montibus arces.
Pometios: castrumque inui: bolamque coramque.
Haec tum nomina erunt: nunc sunt sine nomine terrae.
Quin et auo comitem sese mauortius addet
Romulus: assaraci quem sanguinis ilia mater
Educet: viden vt geminae stant vertice cristae:
Et pater ipse suo superum iam signet honore.'
En huius nate auspiciis illa inclyta roma
Imperium terris animos aequabit olympo:
Septemque vna sibi muro circundabit arces:
Foelix prole virum: qualis berecynthia mater
Inuehitur curru phrygias turrita per vrbes
Laeta deum partu: centum complexa nepotes
Omnes coelicolas: omnis supera alta tenentes.
Huc geminas nunc flecte acies: hanc aspice gentem.
Romanosque tuos: hic caesar: et omnis iuli
Progenies: magnum coeli ventura sub axem
Hic vir hic est tibi quem promitti saepius audis
Augustus caesar diuum genus: aurea condet
Saecula: quae rursus latio regnata per arua
Saturno quondam: super et garamanthas: et indos
Proferet imperium. iacet extra sydera tellus:
Extra anni solisque vias: vbi coelifer atlas
Axem humero torquet stellis ardentibus aptum.
Huius in aduentu iam nunc et caspia regna
Responsis horrent diuum: et maeotia tellus:
Et septem gemini turbant trepida ostia nili.
Nec vero alcides tantum telluris obiuit
Fixerit aeripedem ceruam licet: aut erymanthi
Pacarit nemora: et lernam tremefecerit arcu.
Nec qui pampineis victor iuga flectit habenis:
Liber agens celso nysae de vertice tygres.
Et dubitamus adhuc virtutem extendere factis.'
Aut metus ausonia prohibet consistere terra.'
Quis procul ille autem ramis insignis oliuae
Sacra ferens.' nosco crines incanaque menta
Regis romani: primus qui legibus vrbem
Fundauit: curibus paruis et paupere terra:
Missus in imperium magnum: cui deinde subibit:
Ocia qui rumpet patriae: residesque mouebit
Tullus in arma viros: et iam desueta triumphis
Agmina: quem iuxta sequitur: iactantior ancus.
Nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris:
Vis et tarquinios reges.' animamque superbam
Vltoris bruti: fascesque videre receptos.'
Consulis imperium hic primus: scaevasque secures
Accipiet: natosque pater noua bella mouentes
Ad poenam pulchra pro libertate vocabit:
Infoelix: vtcumque ferent ea facta minores.
Vincet amor patriae laudumque immensa cupido.
Quin decios: drusosque procul: saeuumque securi
Aspice torquatum: et referentem signa camillum.
Illae autem paribus quas fulgere cernis in armis
Concordes animae nunc: et dum nocte premuntur:
Heu quantum inter se bellum si lumina vitae
Attigerint: quantas acies stragemque ciebunt:
Aggeribus socer alpinis atque arce monoeci
Descendens. gener aduersis instructus eois.
Ne pueri ne tanta animis assuescite bella:
Neu patriae validas in viscera vertite vires.
Tuque prior tu parce: genus qui ducis olympo.
Proiice tela manu sanguis meus.
Ille triumphata capitolia ad alta corintho
Victor aget currum caesis insignis achivis
Eruet ille argos: agamemnoniasque mycenas:
Ipsumque aeaciden genus armipotentis achilli
Vltus auos troiae: templa et temerata mineruae.
Quis te magne cato tacitum.' aut te cosse relinquat.'
Quis gracchi genus.' aut geminos duo fulmina belli
Scipiadas cladem libyae.' paruoque potentem
Fabricium: vel te sulco serane serentem.
Quo fessum rapitis fabii.' tu maximus ille es
Vnus qui nobis cunctando restituis rem.
Excudent alii spirantia mollius aera.
Credo equidem viuos ducent de marmore vultus.
Orabunt causas melius: coelique meatus
Describent radio: et surgentia sydera dicent.
Tu regere imperio populos romane memento.
Hae tibi erunt artes: pacisque imponere morem:
Parcere subiectis: et debellare superbos.
Sic pater anchises: atque haec mirantibus addit.
Aspice vt insignis spoliis marcellus opimis
Ingreditur: victorque viros supereminet omnis.
Hic rem romanam magno turbante tumultu
Sistet eques: sternet poenos: gallumque rebellem.
Tertiaque arma patri suspendet capta quirino.
Atque hic aeneas (vna namque ire videbat
Egregium iuuenem forma et fulgentibus armis.
Sed frons laeta parum: et deiecto lumina vultu)
Quis pater ille virum qui sic comitatur euntem.'
Filius an ne aliquis magna de stirpe nepotum.'
Quis strepitus circa comitum.' quantum instar in ipso est.'
Sed nox atra caput tristi circumuoluat vmbra.
Tum pater anchises lachrymis ingressus obortis
O nate ingentem luctum ne quaere tuorum.
Ostendent terris hunc tantum fata: neque vltra
Esse sinent: nimium vobis romana propago
Visa potens superi: propria haec si dona fuissent.
Quantos ille virum magnam mauortis ad vrbem
Campus aget gemitus: vel quae tyberine videbis
Funera: cum tumulum praeterlabere recentem.'
Nec puer iliaca quisquam de gente latinos
In tantum spe tollet auos: nec romula quondam
Vllo se tantum tellus iactabit alumno.
Heu pietas heu prisca fides inuictaque bello
Dextera. non illi quisquam se impune tulisset
Obuius armato: seu cum pedes iret in hostem:
Seu spumantis equi foderet calcaribus armos.
Heu miserande puer: si qua fata aspera rumpas:
Tu marcellus eris: manibus date lilia plenis:
Purpureos spargam flores: animamque nepotis
His saltem accumulem donis: et fungar inani
Munere. sic tota passim regione vagantur:
Aeris in campis latis: atque omnia lustrant.
Quae postquam anchises natum per singula duxit:
Incenditque animum famae venientis amore.
Exin bella viro memorat quae deinde gerenda
Laurentesque docet populos: vrbemque latini:
Et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.
Sunt geminae somni portae: quarum altera fertur
Cornea: qua veris facilis datur exitus vmbris.
Altera candenti perfecta nitens elephanto.
Sed falsa ad coelum mittunt insomnia manes.
His vbi tum natum anchises: vnaque sybillam.
Prosequitur dictis: portaque emittit eburna.
Ille viam secat ad naues: sociosque reuisit.
Tum se ad caietae recto fert littore portum:
Ancora de prora iacitur: stant littore puppes.

<Aeneid>
<Book VII>
<Plain>

Descriptio Septimi Libri.
Septimus aeneam reddit fatalibus aruis.
Hic quoque caietam sepelit: tum deinde profectus
Laurentumque venit: verbis cognouit iuli
Fatalem terram: mensis en vescimur inquit.
Centum oratores veniam pacemque petentes
Ad regem mittit laetum consorte latinum
Qui cum pace etiam natae connubia pactus:
Hoc forte a lecto iunonis dissipat ira:
Concurrunt ferro: quamuis pia fata repugnent.
Belli causa fuit violatus vulnere ceruus:
Tum gentes sociae arma parant: fremit arma iuuentus.

Tu quoque littoribus: nostris aeneia nutrix
Aeternam moriens famam caieta dedisti
Et nunc seruat honos sedem tuus: ossaque nomen
Hesperia in magna (si qua est ea gloria) signat.
At pius exequiis aeneas rite solutis
Aggere composito tumuli: postquam alta quierunt
Aequora: tendit iter velis: portumque reliquit.
Aspirant aurae in noctem: nec candida cursum
Luna negat: splendet tremulo sub lumine pontus.
Proxima circeae raduntur littora terrae
Diues inaccessos vbi solis filia lucos
Assiduo resonat cantu: tectisque superbis
Vrit odoratam nocturna in lumina cedrum:
Arguto tenues percurrens pectine telas.
Hinc exaudiri gemitus: iraeque leonum
Vincla recusantum: et sera sub nocte rudentum.
Setigerique sues: atque in praesepibus vrsi
Scaeuire: ac formae magnorum vlulare luporum.
Quos hominum ex facie dea scaeua potentibus herbis
Induerat circe in vultus ac terga ferarum.
Quae ne monstra pii paterentur talia troes
Delati in portus: neu littora dira subirent:
Neptunnus ventis impleuit vela secundis:
Atque fugam dedit: et praeter vada feruida vexit.