Turnus vt infractos aduerso marte latinos
Defecisse videt: sua nunc promissa reposci:
Se signari oculis: vltro implacabilis ardet:
Attollitque animos: poenorum qualis in aruis
Saucius ille graui venantum vulnere pectus:
Tum demum mouet arma leo: gaudetque comantes
Excutiens ceruice toros: fixumque latronis
Inpauidus frangit telum: et fremit ore cruento.
Haud secus accenso gliscit violentia turno.
Tum sic affatur regem: atque ita turbidus infit.
Nulla mora in turno: nihil est quod dicta retractent
Ignaui aeneadae: nec quae pepigere recusent:
Congredior: fer sacra pater et concipe foedus.
Aut hac dardanium dextra sub tartara mittam
Desertorem asiae: sedeant spectentque latini:
Et solus ferro crimen commune refellam.
Aut habeat victos: cedat lauinia coniunx.
Olli sedato respondit corde latinus.
O praestans animi iuuenis quantum ipse feroci
Virtute exuperas: tanto me impensius aequum est
Consulere: atque omnes metuentem expendere casus:
Sunt tibi regna patris dauni: sunt oppida capta
Multa manu: nec non animusque: aurumque latino:
Sunt aliae innuptae latio: et laurentibus agris:
Nec genus indecores: sine me haec haud mollia fatu
Sublatis aperire dolis. simul hoc animo hauri.
Me natam nulli veterum sociare procorum
Fas erat: idque omnes hominesque: diuique canebant.
Victus amore tui: cognato sanguine victus
Coniugis: et moestae lachrymis vincla omnia rupi.
Promissam eripui genero: arma impia sumpsi:
Ex illo qui me casus: quae bella sequantur
Turne vides: quantos primus patiare labores
Bis magna victi pugna: vix vrbe tuemur
Spes italas: recalent nostro tyberina fluenta
Sanguine adhuc: campique ingentes ossibus albent.
Quo referor totiens.’ quae mentem insania mutat.’
Si turno exstincto socios sum accire paratus:
Cur non incolumi potius certamina tollo.’
Quid consanguinei rutuli.’ quid caetera dicet
Italia ad mortem si te (fors dicta refutet)
Prodiderim natam et connubia nostra petentem.’
Respice res bello varias: miserere parentis
Longaeui: moestum quem nunc patria ardea longe
Diuidit: haud quicquam dictis violentia turni
Flectitur: exuperat magis aegrescitque medendo.
Vt primum fari potuit: sic institit ore.
Quam pro me curam geris: hanc precor optime pro me
Deponas: letumque sinas pro laude pacisci.
Et nos tela pater ferrumque haud debile dextra
Spargimus: et nostro sequitur de vulnere sanguis:
Longe illi dea mater erit: quae nube fugacem
Foeminea tegat: et vanis sese occulat vmbris.
At regina noua pugnae conterrita sorte
Flebat: et ardentem generum monitura tenebat:
Turne per has ego te lachrymas: per si quis amatae
Tangit honos animum (spes tu nunc vna senectae
Tu requies miserae: decus imperiumque latini
Te penes: in te omnis domus inclinata recumbit)
Vnum oro: desiste manum committere teucris
Qui te cunque manent isto certamine casus:
Et me turne manent. simul haec inuisa relinquam
Lumina: nec generum aeneam captiua videbo:
Accepit vocem lachrymis lauinia matris
Flagrantes perfusa genas: cui plurimus ignem
Subiecit rubor: et calefacta per ora cucurrit.
Indum sanguineo: veluti violauerit ostro
Siquis ebur: vel mixta rubent vbi lilia multa
Alba rosa: tales virgo dabat ore colores.
Illum turbat amor: figitque in virgine vultus.
Ardet in arma magis: paucisque affatur amatam:
Ne quaeso ne me lachrymis: ne ve omine tanto
Prosequere in duri certamina martis euntem
O mater: neque enim turno mora libera mortis:
Nuncius haec idmon phrygio mea dicta tyranno
Haud placitura refert: cum primum crastina coelo
Puniceis conuecta rotis aurora rubebit:
Non teucros agat in rutulos: teucrum arma quiescant
Et rutulum. nostro dirimamus sanguine bellum.
Illo quaeratur coniunx lauinia campo.
Haec vbi dicta dedit: rapidusque in tecta recessit:
Poscit equos: gaudetque tuens ante ora frementes:
Pilumno quos ipsa decus dedit orithyia.
Qui candore niues anteirent: cursibus auras.
Circumstant properi aurigae: manibusque lacessunt
Pectora plausa cauis: et colla comantia pectunt
Ipse de hinc auro squallentem alboque oricalcho
Circumdat loricam humeris: simul aptat habendo
Ensemque clypeumque: et rubrae cornua cristae.
Ensem: quem dauno ignipotens deus ipse parenti
Fecerat: et stygia candentem tinxerat vnda.
Exin quae mediis ingenti annixa columnae
Aedibus astabat: validam vi corripit hastam:
Actoris arunci spolium: quassatque trementem
Vociferans: nunc o numquam frustrata vocatus:
Hasta meos: nunc tempus adest: te maximus actor
Te turni nunc dextra gerit: da sternere corpus
Loricamque manu valida lacerare reuulsam
Semiuiri phrygis: et foedare in puluere crines:
Vibratos calido ferro: myrraque madentes.
His agitur furiis: totoque ardentis ab ore
Scintillae absistunt: oculis micat acribus ignis.
Mugitus veluti cum prima in proelia taurus
Terrificos ciet: atque irasci in cornua tentat.
Arboris obnixus trunco: ventosque lacessit
Ictibus: aut sparsa ad pugnam proludit harena.
Nec minus interea maternis saeuos in armis
Aeneas acuit martem: et se suscitat ira:
Oblato gaudens componi foedere bellum.
Tum socios moestique metum solatur iuli
Fata docens: regique iubet responsa latino
Certa referre viros: et pacis dicere leges.
Postera vix summos spargebat lumine montes
Orta dies: cum primum alto se gurgite tollunt
Solis equi: lucemque elatis naribus efflant.
Campum ad certamen magnae sub moenibus vrbis
Dimensi rutulique viri: teucrique parabant
In medioque focos: et diis communibus aras
Gramineas: alii fontemque ignemque ferebant
Velati lino: et verbena tempora vincti.
Procedit legio ausonidum pilataque plenis
Agmina se fundunt portis: hinc troius omnis
Tyrrhenusque ruit variis exercitus armis:
Haud secus instructi ferro: quam si aspera martis
Pugna vocet: nec non mediis in milibus ipsi
Ductores auro volitant ostroque decori:
Et genus Assaraci mnestheus: et fortis asilas
Et mesapus equum domitor neptunnia proles.
Vtque dato signo spatia in sua quisque recessit
Defigunt tellure hastas: et scuta reclinant.
Tum studio effusae matres: et vulgus inermum:
Inualidique senes: turres ac tecta domorum
Obsedere: alii portis sublimibus astant.
At iuno ex summon: qui nunc albanus habetur
(Tunc neque nomen erat: nec honos: aut gloria monti)
Prospiciens tumulo campum spectabat: et ambas
Laurentum: troumque acies: vrbemque latini.
Extemplo turni sic est affata sororem:
Diua deam stagnis quae fluminibusque sonoris
Praesidet: hunc illi rex aetheris altus honorem
Iuppiter erepta pro virginitate sacrauit.
Nympha decus fluuiorum: animo gratissima nostro:
Scis vt te cunctis vnam: quaecumque latinae
Magnanimi iouis ingratum ascendere cubile
Praetulerim: caelique lubens in parte locarim.
Disce tuum ne me incuses iuturna dolorem:
Qua visa est fortuna pati: parcaeque sinebant
Cedere res latio: turnum: et tua moenia texi:
Nunc video iuvenem imparibus concurrere fatis
Parcarumque dies: et vis inimica propinquat
Non pugnam aspicere hanc oculis non foedera possum:
Tu pro germano: si quid praesentius audes
Perge: decet: forsan miseros meliora sequentur.
Vix ea: cum lachrymas oculis iuturna profudit:
Terque quaterque manu pectus percussit honestum.
Non lachrymis hoc tempus ait saturnia iuno.
Accelera: et fratrem (siquis modus) eripe morti:
Aut tu bella cie: conceptumque excute foedus.
Auctor ego audendi. sic exhortata relinquit
Incertam: et tristi turbatam vulnere mentis.
Interea reges: (ingenti mole latinus
Quadriiugo vehitur curru cui tempora circum
Aurati bis sex radii fulgentia cingunt
Solis aui specimen: bigis vt turnus in albis
Bina manu lato crispans hastilia ferro.
Hinc pater aeneas romanae stirpis origo
Sydereo flagrans clypeo: et caelestibus armis:
Et iuxta ascanius magnae spes altera romae)
Procedunt castris: puraque in veste sacerdos
Setigeri foetum suis: intonsamque bidentem
Attulit: admouitque pecus flagrantibus aris.
Illi ad surgentem conuersi lumina solis
Dant fruges manibus salsas et tempora ferro
Summa notant pecudum: paterisque altaria libant.
Tum pius aeneas stricto sic ense precatur.
Esto nunc sol testis: et haec mihi terra precanti:
Quam propter tantos potui perferre labores:
Et pater omnipotens: et tu saturnia coniunx
Iam melior iam diua precor: tuque inclyte mauors:
Cuncta tuo qui bella tenes: qui numine torques:
Fontesque: fluuiosque voco quaeque aetheris alti
Relligio: et quae caeruleo sunt numina ponto.
Cesserit ausonio si fors victoria turno:
Conuenit euandri victos discedere ad vrbem.
Cedet iulus agris: nec post arma vlla rebelles
Aeneadae referent: ferro ve haec regna lacessent.
Sin nostrum annuerit nobis victoria martem
Vt potius reor: et potius dii numine firment
Non ego: nec teucris italos parere iubebo:
Nec mihi regna peto: paribus se legibus ambae
Inuictae gentes: aeterna in foedera mittant.
Sacra deosque dabo: socer arma latinus habeto:
Imperium solemne socer: mihi moenia teucri
Constituent: vrbique dabit lauinia nomen.
Sic prior aeneas: sequitur sic deinde latinus
Suspiciens caelum: tenditque ad sydera dextram:
Haec eadem aenea terram / mare / sydera iuro
Latonaeque genus duplex: ianumque bifrontem:
Vimque deum infernam: et duri sacraria ditis:
Audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit.
Tango aras: medios ignes: et numina testor:
Nulla dies pacem hanc italis: nec foedera rumpet.
Quo res cumque cadent: nec me vis vlla volentem
Auertet: non si tellurem effundat in vndas
Diluuio miscens: caelum ve in tartara soluat
Vt scaeptrum hoc (dextra sceptrum nam forte gerebat)
Nunquam fronde leui fundet virgulta: nec vmbras
Cum semel in syluis imo de stirpe recisum
Matre caret: posuitque comas: et bracchia ferro
Olim arbos: nunc artificis manus aere decoro
Inclusit patribusque dedit gesture latinis.
Talibus inter se firmabant foedera dictis:
Conspectu in medio procerum: tum rite sacratas
Inflammam iugulant pecudes: et viscera viuis
Eripiunt: cumulantque: oneratis lancibus aras.
At vero rutulis impar ea pugna videri
Iamdudum: et vario misceri pectora motu.
Tum magis vt propius cernunt non viribus aequis.
Adiuuat incessu tacito progressus: et aram
Suppliciter venerans demisso lumine turnus:
Pubentesque genae: et iuuenali in corpore pallor:
Quem simul ac iuturna soror crebescere vidit
Sermonem: et vulgi variare labantia corda.
In medias acies formam assimulata camerti:
Cui genus a proauis ingens clarumque paternae
Nomen erat virtutis: et ipse acerrimus armis.
In medias dat sese acies haud nescia rerum.
Rumoresque serit varios ac talia fatur.
Non pudet o rutuli cuncti pro talibus vnam
Obiectare animam.’ Numero ne an viribus aequi
Non sumus.’ en omnes et troes et arcades hic sunt.
Fatalisque manus: infensa hetruria turno.
Vix hostem alterni si congrediamur habemus.
Ille quidem ad superos quorum se deuouet aris
Succedet phama: viuusque per ora feretur.
Nos patria amissa dominis parere superbis
Cogemur: qui nunc lenti consedimus aruis.
Talibus incensa est iuuenum sententia dictis:
Iam magis atque magis serpitque per agmina murmur
x
Qui sibi iam requiem pugnae rebusque salutem
Sperabant: nunc arma volunt: foedusque precantur
Infectum: et turni sortem miserantur iniquam.
His aliud maius iuturna adiungir: et alto
Dat signum caelo. quo non praesentius vllum
Turbauit mentes italas: monstroque fefellit.
Namque volans rubra fuluus iouis ales in aethra
Littoreas agitabat aues: turbamque sonantem
Agminis aligeri: subito cum lapsus ad vndas
Cygnum excellentem pedibus rapit improbus vncis
Arrexere animos itali: cunctaeque volucres
Conuertunt clamore fugam. mirabile visu:
Aetheraque obscurant pennis: hostemque per auras
Facta nube premunt: donec vi victus: et ipso
Pondere defecit: praedamque ex vnguibus ales
Proiecit fluuio: penitusque in nubila fugit.
Tum vero augurium rutuli clamore salutant:
Expediuntque manus: primusque tolumnius augur.
Hoc erat hoc votis: inquit: quod saepe petiui
Accipio: agnoscoque deos: me me duce ferrum
Corripite o rutuli: quos improbus aduena bello
Territat: inualidas vt aues: et littora nostra
Vi populat petet ille fugam penitusque profundo
Vela dabit: vos vnanimi densate cateruas:
Et regem vobis pugna defendite raptum.
Dixit: et aduersos telum contorsit in hostes
Procurrens: sonitum dat stridula cornus: et auras
Certa secat: simul hoc simul ingens clamor: et omnes
Turbati cuneique calefactaque corda tumultu:
Hasta volans (vt forte nouem pulcherrima fratrum
Corpora constiterant contra: quos fida crearat
Vna tot arcadio coniunx tyrrhena gilippo)
Horum vnum ad medium: teritur qua sutilis aluo
Baltheus: et laterum iuncturas fibula mordet:
Egregium forma iuuenem: et fulgentibus armis:
Trans adigit costas: fuluaque extendit harena.
At fratres animosa phalanx accensaque luctu:
Pars gladios stringunt manibus: pars missile ferrum
Corripiunt: caecique ruunt: quos agmina contra
Procurrunt laurentum. hic densi rursus inundant
Troes agilinique: et pictis arcades armis.
Sic omnes amor vnus habet: decernere ferro.
Diripuere aras. it toto turbida caelo
Tempestas telorum: ac ferreus ingruit imber.
Craterasque: focosque ferunt: fugit ipse latinus
Pulsatos referens infecto foedere diuos.
Infrenant alii currus: aut corpora saltu
Subiiciunt in equos: et strictis ensibus adsunt.
Mesapus regem regisque insigne gerentem
Tyrrhenum aulesten auidus confundere foedus
Aduerso proterret equo: ruit ille recedens
Et miser oppositis a tergo voluitur aris:
In caput inque humeros: at feruidus aduolat hasta
Mesapus: teloque orantem multa trabali
Desuper altus equo grauiter ferit: atque ita fatur.
Hoc habet: haec melior magnis data victima diuis.
Concurrunt itali: spoliantque calentia membra.
Obuius ambustum torrem chorineus ab ara
Corripit: et venienti ebuso plagamque ferenti
Occupat os flammis: olli ingens barba reluxit:
Nidoremque ambusta dedit. super ipse secutus
Cesariem laeua turbati corripit hostis:
Impressoque genu nitens terrae applicat ipsum.
Sic rigido latus ense ferit. podalirius alsum
Pastorem: primaque acie per tela ruentem
Ense sequens nudo supereminet: ille securi
Aduersi frontem mediam mentumque reducta
Disiicit et sparso late rigat arma cruore:
Olli dura quies oculos: et ferreus vrget
Somnus: in aeternam clauduntur lumina noctem.
At pius aeneas dextram tendebat inermem
Nudato capite: atque suos clamore vocabat:
Quo ruitis: quae ve ista repens discordia surgit.’
O cohibete iras: ictum iam foedus: et omnes
Compositae leges: mihi ius concurrere soli.
Me sinite atque auferte metus: ego foedera faxo
Firma manu: turnum debent haec mihi sacra.
Has inter voces: media inter talia verba:
Ecce viro stridens alis illapsa sagitta est.
Incertum qua pulsa manu: quo turbine adacta:
Quis tantam rutulis laudem casus ve deus ve
Attulerit: pressa est insignis gloria facti.
Nec sese aeneae iactauit vulnere quisquam.
Turnus vt aeneam cedentem ex agmine vidit
Turbatosque duces: subita spe feruidus ardet:
Poscit equos: atque arma simul: saltuque superbus
Emicat in currum: et manibus molitur habenas.
Multa virum volitans dat fortia corpora leto.
Semineces voluit multos: aut agmina curru
Proterit: aut raptas fugientibus ingerit hastas.
Qualis apud gelidi cum flumina concitus hebri
Sanguineus mauors clypeo increpat: atque furentes
Bella mouens immittit equos: illi aequore aperto
Ante notos zephyrumque volant. gemit vltima pulsu
Thraca pedum: circumque atrae formidinis ora
Iraeque insidiaeque (dei comitatus) aguntur.
Talis equos alacer media inter proelia turnus
Fumantes sudore quatit: miserabile caesis
Hostibus insultans: spargit rapida vngula rores
Sanguineos: mixtaque cruor calcatur harena.
Iamque neci sthenelumque dedit: thamyrumque polumque
Hunc congressus: et hunc: illum eminus: eminus ambos
Imbrasidas glaucum: atque iaden: quos imbrasus ipse
Nutrierat lycia: paribusque ornauerat armis:
Vel conferre manum: vel equo praeuertere ventos.
Parte alia media eumedes in proelia fertur
Antiqui proles bello praeclara dolonis:
Nomine auum referens: animo manibusque parentem:
Qui quondam castra vt danaum speculator adiret:
Ausus pelidae precium sibi poscere currum:
Illum tydides alio pro talibus ausis
Affecit precio: nec equis aspirat achillis.
Hunc procul vt campo turnus prospexit aperto
Ante leui iaculo longum per inane secutus
Sistit equos biiuges: et curru desilit: atque
Semianimi lapsoque superuenit: et pede collo
Impresso dextra mucronem extorquet: et alto
Fulgentem tinxit iugulo: atque insuper addit.
En agros: et quam bello troiane petisti
Hesperiam metire iacens: haec praemia qui me
Ferro ausi tentare ferunt: sic moenia condunt.
Huic comitem buten coniecta cuspide mittit:
Chloreaque: sibarimque: daretaque: thersilocumque:
Et sternacis equi lapsum ceruice thymoeten:
Ac veluti edoni boreae cum spiritus alto
Insonat aegeo: sequiturque ad littora fluctus:
Qua venti incubuere: fugam dant nubila coelo:
Sic turno quacunque viam secat: agmina cedunt
Conuersaeque ruunt acies. fert impetus ipsum:
Et cristam aduerso curru quatit aura volantem.
Non tulit instantem phegeus animisque frementem
Obiecit sese ad currum: et spumantia frenis
Ora citatorum dextra detorsit equorum:
Dum trahitur pendetque iugis hunc lata retectum
Lancea consequitur: rumpitque infixa bilicem
Loricam: et summum degustat vulnere corpus.
Ille tamen clypeo obiecto conuersus in hostem
Ibat: et auxilium stricto mucrone petebat:
Quem rota praecipitem: et procursu concitus axis
Impulit: effuditque solo: turnusque secutus
Imam inter galeam summi thoracis et oras:
Abstulit ense caput: truncumque reliquit harena.
Atque ea dum campis victor dat funera turnus:
Interea aeneam mnestheus et fidus achates
Ascaniusque comes castris statuere cruentum:
Alternos longa nitentem cuspide gressus:
Saeuit: et infracta luctatur harundine telum
Eripere: auxilioque viam quae proxima poscit
Ense secent lato vulnus: telique latebram
Rescindant penitus: seseque in bella remittant.
Iamque aderat phoebo ante alios dilectus iapys
Iasides: acri quondam cui captus: amore
Ipse suas artes sua munera laetus apollo
Augurium cytharamque dabat: celeresque sagittas.
Ille vt depositi proferret fata parentis:
Scire potestates herbarum vsumque medendi
Maluit: et mutas agitare inglorius artes.
Stabat acerba fremens ingentem nixus in hastam
Aeneas: magno iuuenum et moerentis iuli
Concursu: lachrymis immobilis. ille retorto
Poeonium in morem senior succinctus amictu:
Multa manu medica phoebique potentibus herbis
Nequicquam trepidat: nequicquam spicula dextra
Sollicitat: prensatque tenaci forcipe ferrum.
Nulla viam fortuna regit: nihil auctor apollo
Subuenit: et scaeuus campis magis ac magis horror
Crebescit: propiusque malum est: iam puluere coelum
Stare vident: subeunt equites: et spicula castris
Densa cadunt mediis: it tristis ad aethera clamor
Bellantum iuuenum: et duro sub marte cadentum.
Tum venus indigno nati concussa dolore
Dictamum genitrix craetea carpit ab ida
Puberibus caulem foliis: et flore comantem
Purpureo: non illa feris incognita captis
Gramina: cum tergo volucres haesere sagittae.
Hoc venus obscuro faciem circumdata nymbo
Detulit: hoc fusum labris splendentibus amnem
Inficit occulte medicans: spargitque salubris
Ambrosiae succos: et odoriferam panaceam:
Fouit ea vulnus lympha longaeuus iapis
Ignorans: subitoque omnis de corpore fugit
Quippe dolor: omnis stetit imo vulnere sanguis.
Iamque secuta manum nullo cogente sagitta
Excidit: atque nouae rediere in pristina vires:
Arma citi properate viro: quid statis.’ iapis
Conclamat: primusque animos accendit in hostem
Non haec humanis opibus: non arte magistra
Proueniunt: neque te aenea mea dextera seruat.
Maior agit deus: atque opera ad maiora remittit.
Ille auidus pugnae suras incluserat auro
Hinc atque hinc: oditque moras: hastamque coruscat:
Postquam habilis lateri clypeus loricaque tergo est.
Ascanium fusis circum complectitur armis
Summaque per galeam delibans oscula fatur.
Disce puer virtutem ex me: verumque laborem.
Fortunam ex aliis: nunc te mea dextera bello
Defensum dabit: et magna inter praemia ducet.
Tu facito mox cum matura adoleuerit aetas
Sis memor: et te animo repetentem exempla tuorum
Et pater aeneas: et auunculus excitet hector.
Haec vbi dicta dedit: portis sese extulit altis:
Telum immane manu quatiens: simul agmine denso
Anteusque mnestheusque ruunt: omnisque relictis
Turba fluit castris: tum caeco puluere campus
Miscetur: pulsuque pedum tremit excita tellus.
Vidit ab aduerso venientes aggere turnus:
Videre ausonii: gelidusque per ima cucurrit
Ossa tremor: prima ante omnes iuturna latinos
Audiit agnouitque sonum: et tremefacta refugit.
Ille volat: campoque atrum rapit agmen aperto:
Qualis vbi ad terras abrupto sydere nymbus
It mare per medium: miseris heu praescia longe
Horrescunt corda agricolis: dabit ille ruinas
Arboribus: stragemque satis ruet omnia late:
Ante volant: sonitumque ferunt ad littora venti.
Talis in aduersos ductor rhoeteius hostes
Agmen agit: densi cuneis se quisque coactis
Agglomerant: ferit ense grauem tymbraeus osyrim:
Archetium mnestheus: epulonem obtruncat achates
Vfentemque gyas: cadit ipse tolumnius augur:
Primus in aduersos telum qui torserat hostes.
Tollitur in coelum clamor: versique vicissim
Puluerulenta fuga rutuli dant terga per agros:
Ipse neque aduersos dignatur sternere morti:
Nec pede congressos aequo nec tela ferentes
Insequitur: solum densa in caligine turnum
Vestigat lustrans: solum in certamina poscit:
Hoc concussa metu mentem iuturna virago
Aurigam turni media inter lora metiscum
Excutit: et longe lapsum temone relinquit:
Ipsa subit: manibusque vndantes flectit habenas:
Cuncta gerens vocemque: et corpus et arma metisci
Nigra velut magnas domini cum diuitis aedes:
Peruolat: et pennis alta atria lustrat hirundo:
Pabula parua legens nidisque loquacibus escas:
Et nunc porticibus vacuis: nunc humida circum
Stagna sonat: similis medios iuturna per hostes
Fertur equis: rapidoque volans obit omnia curru.
Iamque hic germanum: iamque hic ostentat ouantem:
Nec conferre manum patitur: volat auia longe
Haud minus aeneas: tortos legit obuius orbes
Vestigatque virum: et deiecta per agmina magna
Voce vocat: quotiens oculos coniecit in hostem:
Alipedumque fugam cursu tentauit equorum:
Auersos totiens currus iuturna retorsit.
Heu quid agat.’ vario nequicquam fluctuat aestu:
Diuersaeque vocant animum in contraria curae.
Huic mesapus (vti laeua duo forte gerebat
Lenta leuis cursu praefixa hastilia ferro)
Horum vnum certo contorquens dirigit ictu:
Substitit aeneas: et se collegit in arma:
Poplite subsidens: apicem tamen incita summum
Hasta tulit: summasque excussit vertice cristas.
Tum vero assurgunt irae: insidiisque subactus
Diuersos vbi sensit equos: currumque referri
Multa iouem et laesi testatus foederis aras.
Iam tandem inuadit medios: et marte secundo
Terribilis saeuam nullo discrimine caedem
Suscitat: irarumque omnes effundit habenas.
Quis mihi nunc tot acerba deus: quis carmine caedes
Diuersas: obitumque ducum: quos aequore toto
Inque vicem nunc turnus agit. nunc troius heros
Expediat.’ tanton placuit concurrere motu
Iuppiter aeterna gentes in pace futuras.’
Aeneas rutulum sucronem (ea prima ruentes
Pugna loco statuit teucros) haud multa moratus
Excipit in latus: et qua fata celerrima crudo
Transadigit costas et crates pectoris ense.
Turnus equo deiectum amycum fratremque diorem
Congressus pedes: hunc venientem cuspide longa
Hunc mucrone ferit: curruque abscissa duorum
Suspendit capita: et rorantia sanguine portat.
Ille talon tanainque neci fortemque cethegum
Tris vno congressu: et moestum mittit onytem
Nomen echionium: matrisque genus peridiae.
Hic fratres lycia missos: et apollinis agris
Et iuuenem exosum nequicquam bella menoeten
Arcada: piscosae cui circum flumina lernae
Ars fuerat: pauperque domus: nec nota potentum
Munera: conductaque pater tellure serebat.
Ac velut immissi diuersis partibus ignes
Arentem in syluam: et virgulta sonantia lauro:
Aut vbi decursu rapido de montibus altis
Dant sonitum spumosi amnes: et in aequora currunt
Quisque suum populatus iter: non segnius ambo
Aeneas turnusque ruunt per proelia: nunc nunc
Fluctuat ira intus rumpuntur nescia vinci
Pectora: nunc totis in vulnera viribus itur.
Murranum hic atauos et auorum antiqua sonantem
Nomina: per regesque actum genus omne latinos:
Praecipitem scopulo atque ingenti turbine saxi
Excutit: effunditque solo. hunc lora et iuga subter
Prouoluere rotae: crebro super vngula pulsu
Incita: nec domini memorum proculcat equorum.
Ille ruenti hiloque animisque immane frementi
Occurrit: telumque aurata ad tempora torque.
Olli per galeam fixo stetit hasta cerebro
Dextera nec tua te graium fortissime creteu
Eripuit turno: nec dii texere cupentum
Aenea veniente sui: dedit obuia ferro
Pectora: nec misero clypei mora profuit aeris.
Te quoque laurentes viderunt aeole campi
Oppetere: et late terram consternere tergo:
Occidis argiuae quem non potuere phalanges
Sternere: nec priami regnorum euersor achilles.
Hic tibi mortis erant metae: domus alta sub ida
Lyrnessi domus alta: solo laurente sepulchrum.
Totae adeo conuersae acies. omnesque latini
Omnes dardanidae mnestheus acerque serestus
Et mesapus equum domitor: et fortis asilas
Tuscorumque phalanx: euandrique arcades alae
Pro se quisque viri summa nituntur opum vi:
Nec mora nec requies vasto certamine tendunt.
Hic mentem aeneae genitrix pulcherrima misit
Iret vt ad muros: vrbique aduerteret agmen
Ocyus: et subita turbaret clade latinos:
Ille vt vestigans diuersa per agmina turnum:
Huc atque huc acies circumtulit: aspicit vrbem
Immunem tanti belli: atque impune quietam:
Continuo pugnae accendit maioris imago
Mnesthea sergestumque vocat fortemque serestum
Ductores: tumulumque capit quo caetera teucrum
Concurrit legio: nec scuta aut spicula densi
Deponunt celso medius stans aggere fatur:
Ne qua meis esto dictis mora: iuppiter hac stat.
Neu quis ob incoeptum subitum mihi segnior ito.
Vrbem hodie causam belli: regna ipsa latini
Ni frenum accipere: et dictis parere fatentur
Eruam: et aequa solo fumantia culmina ponam.
Scilicet expectem libeat dum proelia turno
Nostra pati: rursusque velit concurrere victus.’
Hoc caput o ciues: haec belli summa nefandi.
Ferte faces propere: foedusque reposcite flammis.
Dixerat: atque animis pariter certantibus omnes
Dant cuneum: densaque ad muros mole feruntur.
Scalae improuiso: subitusque apparuit ignis:
Discurrunt alii ad portas: primosque trucidant:
Ferrum alii torquent: et obumbrant aethera telis.
Ipse inter primos dextram sub moenia tendit
Aeneas: magnaque incusat voce latinum.
Testaturque deos: iterum se ad praelia cogi
Bis iam italos hostes haec altera foedera rumpi:
Exoritur trepidos inter discordia ciues:
Vrbem alii reserare iubent: et pandere portas
Dardanidis: ipsumque trahunt in moenia regem.
Arma ferunt alii: et pergunt defendere muros:
Inclusas vt cum latebroso in pumice pastor
Vestigauit apes: fumoque impleuit amaro.
Ille intus trepidae rerum per caerea castra
Discurrunt: magnisque acuunt stridoribus iras.
Voluitur ater odor tectis: nunc murmure caeco
Intus saxa sonant: vacuas it fumus ad auras.
Accidit haec fessis etiam fortuna latinis:
Quae totam luctu concussit funditus vrbem:
Regina vt tectis venientem prospicit hostem
Incendi muros: ignes ad tecta volare.
Nusquam acies contra rutulas: nulla agmina turni:
Infoelix pugnae iuuenem in certamine credit
Extinctum: et subito mentem turbata dolore
Se causam clamat: crimenque caputque malorum.
Multaque per moestum demens effata furorem:
Purpureos moritura manu discindit amictus.
Et nodum informis laeti trabe nectit ab alta.
Quam cladem miserae postquam accepere latinae:
Filia prima manu flauos lauinia crines
Et roseas laniata genas: tum caetera circum
Turba furit: resonant latae plangoribus aedes.
Hinc totam infoelix vulgatur fama per vrbem:
Demittunt mentes: it scissa veste latinus
Coniugis attonitus fatis vrbisque ruina:
Caniciem immundo perfusam puluere turpans:
Multaque se incusat: qui non acceperit ante
Dardanium aeneam: generumque adsciuerit vltro.
Interea extremo bellator in aequore turnus
Palantes sequitur paucos iam segnior: atque
Iam minus atque minus successu laetus equorum.
Attulit hunc illi caecis terroribus aura
Commixtum clamorem: arrectasque impulit aures
Confusae sonus vrbis: et illetabile murmur.
Hei mihi quid tanto turbantur moenia luctu.’
Quis ve ruit tantus diuersa clamor ab vrbe.’
Sic ait: adductisque amens subsistit habenis.
Atque huic (in faciem soror vt conuersa metisci
Aurigae: currumque et equos et lora regebat)
Talibus occurrit dictis: hac turne sequamur
Troiugenas: qua prima viam victoria pandit:
Sunt alii qui tecta manu defendere possunt.
Ingruit aeneas italis: et proelia miscet:
Et nos saeua manu mittamus funera teucris.
Nec numero inferior pugnae nec honore recedes.
Turnus ad haec.
O soror et dudum agnoui: cum prima per artem
Foedera turbasti: teque haec in bella dedisti:
Et nunc nequicquam fallis dea: sed quis olympo
Demissam tantos voluit te ferre labores.’
An fratris miseri letum vt crudele videres.’
Nam quid ago.’ aut quae spondet iam fortuna salute.’
Vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem
Muranum: quo non fuerat mihi charior alter
Oppetere ingentem: atque ingenti vulnere victum.
Occidit infoelix ne nostrum dedecus vfens
Aspiceret: teucri potiuntur corpore et armis
Exscindi ne domos (id rebus defuit vnum)
Perpetiar.’ dextra nec drancis dicta refellam.’
Terga dabo: et turnum fugientem haec terra videbit.’
Vsque adeo ne mori miserum est.’ vos o mihi manes
Este boni: quoniam superis auersa voluntas:
Sancta ad vos anima: atque istius inscia culpae
Descendam: magnorum haud vnquam indignus auorum.
Vix ea fatus erat: medios volat ecce per hostes
Vectus equo spumante sages aduersa sagitta
Saucius ora: ruitque implorans nomine turnum.
Turne in te suprema salus miserere tuorum.
Fulminat aeneas armis: summasque minatur
Deiecturum arces italum: exscidioque daturum.
Iamque faces ad tecta volant in te ora latini:
In te oculos referunt: mussat rex ipse latinus:
Quos generos vocet: aut quae sese ad foedera flectat.
Praeterea regina tui fidissima / dextra
Occidit ipsa sua: lucemque exterrita fugit:
Soli pro portis mesapus: et acer atinas
Sustentant aciem: circum hos vtrinque phalanges
Stant densae: strictisque seges mucronibus horret
Ferrea: tu currum deserto in gramine versas.
Obstupuit varia confusus imagine rerum
Turnus: et obtutu tacito stetit: aestuat ingens
Imo in corde pudor: mixtoque insania luctu.
Et furiis agitatus amor: et conscia virtus
Vt primum discussae vmbrae: et lux reddita menti est.
Ardentes oculorum acies ad moenia torsit
Turbidus: eque rotis magnam respexit ad vrbem.
Ecce autem flammis inter tabulata volutus
Ad caelum vndabat vortex: turrimque tenebat:
Turrim compactis trabibus: quam eduxerat ipse
Subdideratque rotas: pontesque instruxerat altos.
Iam iam fata soror superant: absiste morari.
Quo deus et quo dura vocat fortuna sequamur:
Stat conferre manum aeneae: stat quicquid acerbum est
Morte pati: neque me indecorem germana videbis
Amplius: hunc oro sine me furere ante furorem.
Dixit: et e curru saltum dedit ocius aruis.
Perque hostes per tela ruit: moestamque sororem
Deserit: ac rapido cursu media agmina rumpit.
Ac veluti montis saxum de vertice praeceps
Cum ruit auulsum vento: seu turbidus imber
Proluit: aut annis soluit sublapsa vetustas:
Fertur in abruptum magno mons improbus actu:
Exultatque solo: syluas armenta virosque
Inuoluens secum: disiecta per agmina turnus
Sic vrbis ruit ad muros: vbi plurima fuso
Sangnine terra madet: striduntque hastilibus aurae:
Significatque manu: et magno simul incipit ore:
Parcite iam rutuli: et vos tela inhibete latini:
Quaecunque est fortuna mea est: me verius vnum
Pro vobis foedus luere: et decernere ferro.
Discessere omnes medii: spatiumque dedere.
At pater aeneas audito nomine turni
Deserit et muros: et summas deserit arces:
Praecipitatque moras omnes: opera omnia rumpit
Laetitia exultans: horrendumque intonate armis:
Quantus athon: aut qnantus eryx: aut ipse coruscis
Cum fremit ilicibus: quantus gaudetque niuali
Vertice se attollens pater apenninus ad auras.
Iam vero et rutuli certatim: et troes et omnes
Conuertere oculos rutuli: quique alta tenebant
Moenia: quique imos pulsabant ariete muros.
Armaque deposuere humeris: stupet ipse latinus:
Ingentis genitos diuersis partibus orbis
Inter se coiisse viros et cernere ferro.
Atque illi vt vacuo patuerunt aequore campi:
Procursu rapido coniectis eminus hastis
Inuadunt martem: clypeis atque aere sonoro.
Dat gemitum tellus: tum crebros ensibus ictus
Congeminant: fors et virtus miscentur in vnum.
Ac veluti ingenti syla summon ve taburno
Cum duo conuersis inimica in proelia tauri
Frontibus incurrunt: pauidi cessere magistri.
Stat pecus omne metu mutum: mussantque iuuencae
Quis pecori imperitet: quem tota armenta sequantur
Illi inter sese multa vi vulnera miscent:
Cornuaque obnixi infigunt: et sanguine largo
Colla armosque lauant: gemitu nemus omne remugit
Haud aliter tros aeneas: et daunius heros
Concurrunt clypeis: ingens fragor aethera complet
Iuppiter ipse duas aequato examine lances
Sustinet: et fata imponit diuersa duorum:
Quem damnet labor: et quo vergat pondere letum.
Emicat hic (impune putans) et corpore toto
Alte sublatum consurgit turnus in ensem:
Et ferit: exclamant troes: trepidique latini:
Arrectae amborum acies: at perfidus ensis
Frangitur: in medioque ardentem deserit ictu 
Ni fuga subsidio subeat: fugit ocior euro:
Vt capulum ignotum dextramque aspexit inermem.
Phama est praecipitem cum primum in proelia iunctos
Conscendebat equos: patrio mucrone relicto:
Dum trepidant ferrum aurigae rapuisse metisci.
Idque diu dum terga dabant pallantia teucri
Suffecit: postquam arma dei ad vulcania ventum
Mortalis mucro: glacies ceu futilis ictu
Dissiluit: fulua resplendent fragmina harena:
Ergo amens diuersa fuga petit aequora turnus:
Et nunc huc deinde huc incertos implicat orbes.
Vndique enim densa teucri inclusere corona.
Atque hinc vasta palus: hinc ardua moenia cingunt.
Nec minus aeneas (quamquam tardante sagitta
Interdum genua impediunt cursumque recusant)
Insequitur trepidique pedem pede feruidus vrget.
Inclusum veluti si quando flumine nactus
Ceruum: aut puniceae septum formidinae pennae
Venator: cursu canis et latratibus instat.
Ille autem insidiis et ripa territus alta:
Mille fugit refugitque vias. ac viuidus vmber
Haeret hians: iam iamque tenet: similisque tenenti
Increpuit malis. morsuque elusus inani est.
Tum vero exoritur clamor: ripaeque lacusque
Responsant circa: et caelum tonat omne tumultu:
Ille simul fugiens rutulos: simul increpat omnes
Nomine quemque vocans: notumque efflagitat ensem.
Aeneas contra mortem praesensque minatur
Exitium si quisquam adeat: terretque trementes:
Excisurum vrbem minitans: et saucius instat:
Quinque orbes explent cursu totidemque retexunt
Huc illuc: neque enim leuia aut ludicra petuntur
Praemia: sed turni de vita et sanguine certant.
Forte sacer fauno foliis oleaster amaris
Hic steterat nautis olim venerabile lignum:
Seruati ex vndis vbi figere dona solebant:
Laurenti diuo et notas suspendere vestes.
Sed stirpem teucri nullo discrimine sacrum
Sustulerant: puro ut possent concurrere campo.
Hic hasta aeneae stabat: huc impetus illam
Detulerat fixam: et lenta radice tenebat.
Incubuit voluitque manu conuellere ferrum
Dardanides: teloque sequi quem prendere cursu
Non poterat: tum vero amens formidine turnus
Faune precor miserere inquit: tuque optima ferrum
Terra tene: colui vestros si semper honores:
Quos contra aeneadae bello fecere prophanos:
Dixit: opemque dei non cassa in vota vocauit.
Namque diu luctans lentoque in stirpe moratus:
Viribus haud vllis ualuit discludere morsus
Roboris aeneas: dum nititur acer: et instat.
Rursus in aurigae faciem mutata metisci
Procurrit: fratrique ensem dea daunia reddit.
Quod venus audaci nymphae indignata licere
Accessit: telumque alta ab radice reuellit.
Olli sublimes armis animisque refecti:
Hic gladio fidens: hic acer et arduus hasta.
Insistunt contra certamina martis anheli.
Iunonem interea rex omnipotentis olympi
Alloquitur: fulua pugnas de nube tuentem.
Quae iam finis erit coniunx: quid denique restat.’
Indigetem aeneam scis ipsa: et scire fateris
Deberi caelo: fatisque ad sydera tolli.
Quid struis.’ aut qua spe gelidis in nubibus haeres.’
Mortalin decuit violari vulnere diuum.’
Aut ensem (quid enim sine te iuturna valeret)
Ereptum reddi turno.’ et vim crescere victis.’
Desine iam tandem: precibusque inflectere nostris.
Nec te tantus edit tacitam dolor: et mihi curae
Saepe tuo dulci tristes ex ore coruscent.
Ventum ad supremum est: terris agitare vel vndis
Troianos potuisti: infandum accendere bellum:
Deformare domum: et luctu miscere himeneos
Vlterius tentare veto: sic iuppiter orsus.
Sic dea submisso contra saturnia vultu:
Ista quidem quia nota mihi tua magna voluntas
Iuppiter: et turnum et terras inuita reliqui:
Nec tu me aerea solam nunc sede videres
Digna indigna pati: sed flammis cincta sub ipsa
Starem acie: traheremque inimica in proelia teucros.
Iuturnam misero fateor succurrere fratri:
Suasi: et pro vita maiora audere probaui:
Non vt tela tamen: non vt contenderet arcum:
Adiuro stygii caput implacabile fontis:
Vna superstitio superis quae reddita diuis.
Et nunc cedo equidem: pugnasque exosa relinquo
Illud te nulla fati quod lege tenetur:
Pro latio obtestor: pro maiestate tuorum:
Cum iam connubiis pacem foelicibus esto
Component cum iam leges et foedera iungent:
Ne vetus indigenas nomen mutare latinos
Neu troas fieri iubeas: teucrosque vocari:
Aut vocem mutare viros: aut vertere vestes:
Sit latium: sint albani per saecula reges
Sit romana potens itala virtute propago:
Occidit: occideritque sinas cum nomine troia.
Olli subridens hominum rerumque repertory.
Es germana iouis saturnique altera proles.
Irarum tantos voluis sub pectore fluctus.’
Verum age et incoeptum frustra submitte furorem.
Do quod vis: et me victusque volensque remitto.
Sermonem ausonii patrium moresque tenebunt:
Vtque est nomen erit: commixti corpore tantum
Subsident teucri: morem ritusque sacrorum
Adiiciam: faciamque omnes vno ore latinos.
Hinc genus ausonio mixtum quod sanguine surget
Supra homines: supra ire deos pietate videbis
Nec gens vlla tuos aeque celebrabit honores.
Annuit his iuno: et mentem laetata retorsit
Interea excedit caelo: nubemque relinquit.
His actis: aliud genitor secum ipse volutat:
Iuturnamque parat fratris dimittere ab armis.
Dicuntur geminae pestes cognomine dirae:
Quas et tartaream nox intempesta megaeram
Vno eodemque tulit partu: paribusque reuinxit
Serpentum spiris: ventosasque addidit alas.
Hae iouis ad folium: saeuique in limine regis
Apparent: acuuntque metum mortalibus aegris.
Si quando laetum horrificum morbosque deum rex
Molitur: meritas aut bello territat vrbes.
Harum vnam celerem demittit ab aethere summo
Iuppiter: inque omen iuturnae occurrere iussit
Illa volat: celerique ad terram turbine fertur:
Non secus ac neruo per nubem impulsa sagitta:
Armatam saeui parthus quam felle veneni
Parthus siue cydon telum immedicabile torsit
Stridens: et celeris incognita transilit vmbras:
Talis se sata nocte tulit: terrasque petiuit:
Postquam acies videt iliacas: atque agmina turni:
Alitis in paruae subito collecta figuram:
Quae quondam inbustis aut culminibus desertis
Nocte sedens serum canit importuna per vmbras
Hanc versa in faciem turni se pestis ad ora
Fertque refertque sonans clypeumque euerberat alis:
Illi membra nouus soluit formidine torpor
Arrectaeque horrore comae: et vox faucibus haesit:
At procul vt dirae stridorem agnouit: et alas
Infoelix crines scindit iuturna solutos.
Vnguibus ora soror foedans et pectora pugnis:
Quid nunc te tua turne potest germana iuuare.’
Aut quid iam miserae superat mihi.’ qua tibi lucem
Arte morer.’ tali possum me opponere monstro.’
Iam iam linquo acies: ne me terrete timentem
Obscoenae volucres: alarum verbera nosco:
Letalemque sonum: nec fallunt iussa superba
Magnanimi iouis: haec pro virginitate repoint.’
Quo vitam dedit aeternam: cur mortis adempta est
Conditio.’ possem tantos finire dolores:
Nunc certe: et misero fratri comes ire per vmbras
Iam mortalis ego: haud mihi quicquam dulce meorum
Te sine frater erit. o quae satis ima dehiscat
Terra mihi: manesque deam demittat ad imos.’
Tantum effata caput glauco contexit amictu:
Multa gemens: et se fluuio dea condidit alto.
Aeneas instat contra: telumque coruscat
Ingens arboreum: et saeuo sic pectore fatur.
Quae nunc deinde mora est.’ aut quid iam turne retractas:
Non cursu: saeuis certandum est cominus armis:
Verte omnes tete in facies: et contrahe quicquid
Siue animis siue arte vales: opta ardua pennis
Astra sequi: clausumque caua te condere terra.
Ille caput quassans non me tua feruida terrent
Dicta ferox. dii me terrent: et iuppiter hostis.
Nec plura effatus: saxum circumspicit ingens
Saxum antiquum ingens: campo qui forte iacebat
Limes agro positus: litem vt discerneret aruis:
Vix illud lecti bis sex ceruice subirent:
Qualia nunc hominum producit corpora tellus.
Ille manu raptum trepida torquebat in hostem.
Altior insurgens et cursu concitus heros.
Sed neque currentem. se nec cognoscit euntem
Tollentem ve manus saxumque immane mouentem.
Genua labant: gelidus concreuit frigore sanguis
Tum lapis ipse viri vacuum per inane volutus:
Nec spacium euasit totum: nec pertulit ictum.
Ac veluto insomnis oculos: vbi languida pressit
Nocte quies: nequicquam auidos extendere cursus
Velle videmur: et in mediis conatibus aegri
Succidimus: non lingua valet non corpore notae
Sufficiunt vires: nec vox aut verba sequuntur:
Sic turno quacumque viam virtute petiuit:
Successum dea dira negat: tum pectore sensus
Vertuntur varii: rutulos aspectat et vrbem:
Cunctaturque metu: telumque instare tremiscit:
Nec quo se eripiat: nec qua vi tendat in hostem:
Nec currus vsquam videt: aurigamque sororem.
Cunctanti telum aeneas fatale coruscat
Sortitus fortunam oculis: et corpore toto
Eminus intorquet: murali concita nunquam
Tormento sic saxa fremunt: nec fulmine tanti
Dissultant crepitus: volat atri turbinis instar
Exitium dirum hasta ferens: orasque recludit
Loricae: et clypei extremos septemplicis orbes
Per medium stridens transit femur: incidit ictus
Ingens ad terram duplicato poplite turnus
Consurgunt gemitu rutuli: totusque remugit
Mons circum: et vocem late nemora alta remittent.
Ille humilis supplexque oculos dextramque precantem
Protendens: equidem merui nec deprecor inquit:
Vtere sorte tua: miseri te si qua parentis
Tangere cura potest: oro (fuit et tibi talis
Anchises genitor) dauni miserere senectae:
Et me seu corpus spoliatum lumine mauis
Redde meis: vicisti: et victum tendere palmas
Ausonii videre: tua est lauinia coniunx:
Vlterius ne tende odiis. stetit acer in armis
Aeneas voluens oculos: dextramque repressit.
Et iam iamque magis cunctantem flectere sermo
Coeperat: infoelix humero cum apparuit alto
Baltheus: et notis fulserunt cingula bullis.
Palantis pueri victum quem vulnere turnus
Strauerat: atque humeris inimicum insigne gerebat.
Ille oculis postquam saeui monumenta doloris:
Exuuiasque hausit furiis accensus et ira
Terribilis: tu ne hinc spoliis indute meorum
Eripiare mihi.’ palas te hoc vulnere palas
Immolat: et poenam scelerato ex sanguine sumit.
Hoc dicens ferrum aduerso sub pectore condit
Feruidus: ast illi soluuntur frigore membra:
Vitaque cum gemitu fugit indignata sub vmbras.