Atque ea diuersa penitus dum parte geruntur:
Irim de coelo misit saturnia iuno.
Audacem ad turnum luco tunc forte parentis
Pilumni turnus sacrata valle sedebat:
Ad quem sic roseo thaumantias ore locuta est.
Turne quod optanti diuum promittere nemo
Auderet: voluenda dies en attulit vltro.
Aeneas vrbe et sociis et classe relicta
Scaeptra palatini: sedemque petit euandri:
Nec satis: extremas corythi penetrauit ad vrbes
Lydorumque manum collectos armat agrestes
Quid dubitas.’ nunc tempus equos: nunc poscere currus.
Rumpe moras omnis et turbata arripe castra.
Dixit: et in coelum paribus se sustulit alis.
Ingentemque fuga secuit: sub nubibus arcum.
Adgnouit iuuenis: duplicesque ad sydera palmas
Sustulit: ac tali fugientem est voce secutus.
Iri decus coeli. quis te mihi nubibus actam
Detulit in terras: vnde haec tam clara repente
Tempestas: video medium discindere coelum:
Pallantesque polo stellas: sequar omina tanta:
Quisquis in arma vocas: tum sic effatus ad vndam
Processit: summoque hausit de gurgite lymphas:
Multa deos orans: onerauitque aethera votis.
Iamque omnis campis exercitus ibat apertis
Diues equum: diues pictai vestis et auri:
Messapus primas acies: postrema coercent
Tyrrhidae iuuenes: medio dux agmine turnus
Vertitur arma tenens: et toto vertice supra est:
Ceu septem surgens sedatis amnibus altus
Per tacitum ganges: aut pingui flumine nilus
Cum refluit campis: et iam se condidit alueo.
Hic subitam nigro glomerari puluere nubem
Prospiciunt teucri: ac tenebras insurgere campis
Primus ab aduersa conclamat mole caicus:
Quis globus o ciues caligine voluitur atra.’
Ferte citi ferrum: date tela: ascendite muros:
Hostis adest. eia ingenti clamore per omnes
Condunt se teucri portas: et moenia complent.
Namque ita discedens praeceperat optimus armis
Aeneas: siqua interea fortuna fuisset:
Neu struere auderent aciem: neu credere campo.
Castra modo: et tutos seruarent aggere muros.
Ergo et si conferre manum pudor iraque monstrat
Obiiciunt portas tamen: et praecepta facessunt.
Armatique cauis expectant turribus hostem.
Turnus vt ante volans tardum praecesserat agmen
Viginti lectis equitum comitatus: et vrbi
Improuisus adest: maculis quem thracius albis
Portat equus: cristaque tegit galea aurea rubra:
Ecquis erit mecum o iuuenes: qui primus in hostem
En ait et iaculum attorquens emittit in auras:
Principium pugnae et campo sese arduus infert.
Clamore accipiunt socii: fremituque sequuntur
Horrisono: teucrum mirantur inertia corda:
Non aequo dare se campo: non obuia ferre
Arma viros: sed castra fouere: huc turbidus atque huc
Lustrat equo muros: aditumque per auia quaerit.
Ac veluti pleno lupus insidiatus ouili:
Cum fremit ad caulas ventos perpessus et imbres
Nocte super media: tuti sub matribus agni:
Balatum exercent: ille asper et improbus ira
Scaeuit in absentes: collecta fatigat edendi
Ex longo rabies: et siccae sanguine fauces.
Haud aliter rutulo muros: et castra tuenti
Ignescunt irae: et duris dolor ossibus ardet:
Qua tentet ratione aditus: et qua via clausos
Excutiat teucros vallo: atque effundat in aequor.
Classem quae lateri castrorum adiuncta latebat
Aggeribus septam circum. et fluuialibus vndis
Inuadit: sociosque incendia poscit ouantes:
Atque manum pinu flagranti feruidus implet.
Tum vero incumbent: vrget praesentia turni.
Atque omnis facibus pubes accingitur atris:
Diripuere focos: piceum fert humida lumen
Thaeda: et commixtam vulcanus ad astra fauillam.
Quis deus o musae tam saeua incendia teucris
Auertit.’ tantos ratibus quis depulit ignes.’
Discite prisca fides facto: sed fama perennis.
Tempore quo primum phrygia formabat in ida
Aeneas classem: et pelagi petere alta parabat.
Ipsa deum fertur genitrix berecyntia magnum
Vocibus his affata iouem: da nate petenti:
Quod tua chara parens domito te poscit olympo.
Pinea sylua mihi multos dilecta per annos
Lucus in arce fuit summa: quo sacra ferebant:
Nigranti picea trabibusque obscurus acernis.
Has ego dardanio iuueni cum classis egeret
Laeta dedi: nunc sollicitam timor anxius vrget:
Solue metus: atque hoc precibus sine posse parentem:
Neu cursu quassatae vllo: neu turbine venti
Vincantur: prosit nostris in montibus ortas.
Filius huic contra torquet qui sydera mundi:
O genitrix quo fata vocas.’ aut quid petis istis.’
Mortali ne manu factae immortale carinae
Fas habeant: certusque incerta pericula lustret
Aeneas.’ cui tanta deo permissa potestas.’
Immo vbi defunctae finem portusque tenebunt
Ausonios olim quaecunque euaserit vndis:
Dardaniumque ducem laurentia vexerit arua
Mortalem eripiam formam magnique iubebo
Aequoris esse deas: quales nereia clotho
Et galathea secant spumantem: pectore pontum.
Dixerat: idque ratum stygii per flumina fratris:
Per pice torrentes atraque voragine ripas
Annuit: et totum nutu tremefecit olympum.
Ergo aderat promissa dies: et tempora parcae
Debita complerant: cum turni iniuria matrem
Admonuit ratibus sacris depellere thedas.
Hic primum noua lux oculis effulsit: et ingens
Visus ab aurora coelum transcurrere nimbus:
Idaeique chori: tum vox horrenda per auras
Excidit: et troum rutulorumque agmina complet.
Ne trepidate meas teucri defendere naues:
Neue armate manus. maria ante exurere turno
Quam sacras dabitur pinus: vos ite solutae
Ite deae pelagi: genitrix iubet: et sua quaeque
Continuo puppes abrumpunt vincula ripis.
Delphinumque modo demersis aequora rostris
Ima petunt: hinc virgineae mirabile monstrum
Reddunt se totidem facies. pontoque feruntur:
Quot prius aeratae steterant ad littora prorae.
Obstupuere animis rutuli. conterritus ipse
Turbatis mesapus equis cunctatur: et amnis
Rauca sonans: reuocatque pedem tyberinus ab alto.
At non audaci turno fiducia cessit.
Vltro animos tollit dictis: atque increpat vltro:
Troianos haec monstra petunt: his iuppiter ipse
Auxilium solitum eripuit: non tela neque ignes
Expectans rutulos: ergo maria inuia teucris:
Nec spes vlla fugae: rerum pars altera adempta est:
Terra autem in nostris manibus: tot milia gentis
Arma ferunt italae. nil me fatalia terrent:
Siqua phryges praese iactant responsa deorum.
Sat fatis venerique datum est: tetigere quod arua
Fertilis ausoniae troes: sunt et mea contra
Fata mihi ferro sceleratam excindere gentem
Coniuge praerepta: nec solos tangit atridas
Iste dolor: solisque licet capere arma mycenis.
Si periisse semel satis est. peccare fuisset
Ante satis. penitus modo non genus omne perosos
Foemineum: quibus haec medii fiducia valli:
Fossarumque morae: leti discrimina paruo
Dant animos. an non viderunt moenia troiae
Neptuni fabricata manu considere in ignes.’
Sed vos o lecti ferro qui scindere vallum
Apparat: et mecum inuadit trepidantia castra.’
Non armis mihi vulcani: non mille carinis
Est opus in teucros: addant se protinus omnes
Hetrusci socios: tenebras et inertia furta
Palladii caesis summae custodibus arcis
Ne timeant: nec equi caeca condemur in aluo:
Luce palam certum est igni circundare muros.
Haud sibi cum danais rem saxo: et pube pelasga
Esse putent: decimum quos distulit hector in annum.
Nunc adeo melior quoniam pars acta diei:
Quod superest laeti bene gestis corpora rebus
Procurate viri: et pugnam sperate parati.
Interea vigilum excubiis obsidere portas
Cura datur mesapo: et moenia cingere flammis.
Bis septem rutuli: muros qui milite seruent
Delecti: ast illos centeni quemque sequuntur
Purpurei cristis iuuenes auroque corusci.
Discurrunt: variantque vices. fusique per herbam
Indulgent vino: et vertunt crateras ahenos.
Collucent ignes: noctem custodia ducit
Insomnem ludo.
Haec super e vallo prospectant: troes et armis
Alta tenant: nec non trepidi formidine portas
Explorant: pontesque: et propugnacula iungunt.
Tela gerunt: instant mnestheus acerque serestus
Quos pater aeneas: si quando aduersa vocarent
Rectores iuueni: et rerum dedit esse magistros.
Omnis per muros legio sortita periclum
Excubat: exercetque vices: quod cuique tuendum est.
Nisus erat portae custos acerrimus armis
Hyrtacides: comitem aeneae quem miserat ida
Venatrix iaculo celerem: leuibusque sagittis.
Et iuxta comes euryalus: quo pulchrior alter
Non fuit aeneadum: troiana neque induit arma.
Ora puer prima signans intonsa iuuenta.
His amor vnus erat: pariterque in bella ruebant.
Tum quoque communi portam statione tenebant:
Nisus ait: dii ne hunc ardorem mentibus addunt
Euryale.’ an sua cuique deus fit dira cupido.’
Aut pugnam aut aliquid iamdudum inuadere magnum
Mens agitat mihi: nec placida contenta quiete est.
Cernis quae rutulos habeat fiducia rerum.
Lumina rara micant. somno vinoque sepulti:
Procubuere silent late loca: percipe porro
Quid dubitem: et quae nunc animo sententia surgat.
Aeneam acciri omnes populusque patresque
Exposcunt: mittique viros: qui certa reportent.
Si tibi quae posco promittunt (nam mihi facti
Fama sat est) tumulo videor reperire sub illo
Posse viam ad muros et moenia pallantea.
Obstupuit magno laudum perculsus amore
Euryalus: simul his ardentem affatur amicum.
Me ne igitur socium summis adiungere rebus
Nise fugis.’ solum te in tanta pericula mittam.’
Non ita me genitor bellis assuetus opheltes
Argolicum terrorem inter troiaeque labores
Sublatum erudiit: nec tecum talia gessi.
Magnanimum aeneam: et fata extrema secutus:
Est hic est animus lucis contemptor: et istum
Qui vita bene credat emi: quo tendis honorem.
Nisus ad haec. equidem de te nil tale verebar:
Nec fas: non ita me referat tibi magnus ouantem
Iuppiter: aut quicunque oculis haec aspicit aequis.
Sed si quis: quae multa vides discrimine tali:
Siquis in aduersum rapiat casus ve deus ve:
Te superesse velim: tua vita dignior aetas.
Sit qui me raptum pugna precioque redemptum
Mandet humo solita: aut si qua id fortuna vetabit:
Absenti ferat inferias decoretque sepulchre.
Neu matri miserae tanti sim causa doloris:
Quae te sola puer multis e matribus ausa
Persequitur: magni nec moenia curat acestae:
Ille autem causas nequicquam nectis inanes:
Nec mea iam mutata loco sententia cedit:
Acceleremus ait: vigiles simul excitat: illi
Succedunt: seruantque: vices statione relicta.
Ipse comes niso graditur: regemque requirunt.
Caetera per terras omnes animalia somno
Laxabant curas: et corda oblita laborum.
Ductores teucrum primi: et delecta iuuentus:
Consilium summis regni de rebus habebant:
Quid facerent: quis ve aeneae iam nunxius esset.
Stant longis adnixi hastis et scuta tenentes:
Castrorum et campi in medio: tunc nisus et vna
Euryalus confestim alacres admittier orant.
Rem magnam: preciumque morae fore primus iulus
Accepit: trepidos ac nisum dicere iussit.
Tunc sic hyrtacides. audite o mentibus aequis
Aeneadae. ne ve haec nostris spectentur ab annis
Quae ferimus: rutuli somno vinoque sepulti
Procubuere: locum insidiis conspeximus ipsi:
Qui patet in biuio portae: quae proxima ponto.
Interrupti ignes: aterque ad sydera fumus
Erigitur: si fortuna permittitis vti
Quaesitum aeneam et moenia pallantea.
Mox hic cum spoliis ingenti caede peracta
Affore cernetis: nec nos via fallit euntes.
Vidimus obscuris primam sub vallibus vrbem
Venatu assiduo: et totum cognouimus amnem.
Hic annis grauis: atque animi maturus alethes:
Dii patrii: quorum semper sub numine troia est:
Non tamen omnino teucros delere paratis:
Cum tales animos iuuenum et tam certa tulistis
Pectora: sic memorans humeros dextrasque tenebat
Amborum: et vultum lachrymis atque ora rigabat.
Quae vobis quae digna viri pro laudibus istis
Praemia posse rear solui.’ pulcherrima primum
Dii moresque dabunt vestri: tum caetera reddet
Actutum pius aeneas: atque integer aeui
Ascanius: meriti tanti non immemor vnquam.
Immo ego vos cui sola salus genitore reducto
Excipit ascanius: per magnos nise penates:
Assaracique larem: et canae penetralia vestae
Obtestor (quaecumque mihi fortuna fidesque est
In vestris pono gremiis) reuocate parentem
Reddite conspectum: nihil illo triste recepto:
Bina dabo argento perfecta atque aspera signis
Pocula: deuicta genitor quae cepit arisba:
Et tripodas geminos: auri duo magna talenta.
Cratera antiquum quem dat sidonia dido.
Si vero capere italiam sceptrisque potiri
Contigerit victori: et praedae dicere sortem:
Vidisti quo turnus equo: quibus ibat in armis
Aureus. ipsum illum clypeum cristasque rubentes
Excipiam sorti: iam nunc tua praemia nise.
Praeterea bis sex genitor lectissima matrum
Corpora: captiuosque dabit suaque omnibus arma.
Insuper id campi quod rex habet ipse latinus.
Te vero mea quem spatiis propioribus aetas
Insequitur venerande puer: iam pectore toto
Accipio: et comitem casus complector in omnes.
Nulla meis sine te quaeretur gloria rebus:
Seu pacem seu bella geram: tibi maxima rerum
Verborumque fides: contra quem talia fatur
Euryalus: me nulla dies tam fortibus ausis
Dissimilem arguerit: tantum fortuna secunda
Aut aduersa cadat: sed te super omnia dona
Vnum oro: genitrix priami de gente vetusta
Est mihi: quam miseram tenuit non ilia tellus
Mecum excedentem: non moenia regis acestae.
Hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli est.
Inque salutatam linquo (nox et tua testis
Dextera) quod nequeam lachrymas perferre parentis
At tu (oro) solare inopem: et succurre relictae.
Hanc sine me spem ferre tui: audentior ibo
In casus omnes. perculsa mente dederunt
Dardanidae lachrymas: ante omnes pulcher iulus
Atque animum patriae strinxit pietatis imago:
Tum sic effatur.
Spondeo digna tuis ingentibus omnia coeptis:
Namque erit ista mihi genitrix: nomenque creusae
Solum defuerit: nec partum gratia talem
Parua manet: casus factum quicunque sequitur
Per caput hoc iuro per quod pater ante solebat:
Quae tibi polliceor reduci rebusque secundis
Haec eadem matrique tuae generique manebunt.
Sic ait illachrymans: humero simul exuit ensem
Auratum mira quem fecerat arte lycaon
Gnosius: atque habilem vagina aptarat eburna.
Dat niso mnestheus pellem horrentisque leonis
Exuuias. galeam fidus permutat alethes.
Protinus armati incedunt: quos omnis euntes
Primorum manus ad portas iuuenumque: senumque
Prosequitur votis: necnon et pulcher iulus
Ante annos animumque gerens curamque virilem:
Multa patri mandata dabat portanda: sed aurae
Omnia discerpunt: et nubibus irrita donant.
Egressi superant fossas: noctisque per vmbram
Castra inimica petunt: multis tamen ante futuri
Exitio: passim somno vinoque per herbam
Corpora fusa vident: arrectos littore currus:
Inter lora rotasque viros: simul arma iacere
Vina simul: prior hyrtacides sic ore locutus.
Euryale audendum dextra: nunc ipsa vocat res:
Hac iter est: tu nequa manus se attollere nobis
A tergo possit custodi: et consule longe.
Haec ego vasta dabo: et lato te limite ducam.
Sic memorat: vocemque premit simul ense superbum
Rhamnetem aggreditur: qui sorte tapetibus altis
Extructus toto perflabat pectore somnum:
Rex idem: et regi turno gratissimus augur:
Sed non augurio potuit depellere pestem.
Tres iuxta famulos temere inter tela iacentes
Armigerumque premit rhemi: aurigamque sub ipsis
Nactus equis: ferroque secat pendentia colla.
Tum caput ipsi aufert domino: truncumque relinquit
Sanguine singultantem atro: tepefacta cruore
Terra torique madent: necnon lamyrumque lamumque
Et iuuenem serranum: illa qui plurima nocte
Luserat insignis facie: multoque iacebat
Membra deo victus: foelix si protinus illum
Aequasset nocti ludum: in lucemque tulisset.
Impastus ceu plena leo per ouilia turbans:
(Suadet enim vesana fames) manditque trahitque
Molle pecus mutumque metu: fremit ore cruento.
Nec minor euryali caedes: incensus et ipse
Perfurit. ac multam in medio sine nomine plebem
Fadumque hebesumque subit: rhetumque abarimque
Ignaros rhetum vigilantem: et cuncta videntem:
Sed magnum metuens se post cratera tegebat:
Pectore in aduerso totum cui comminus ensem
Condidit: assurgenti et multa morte receipt.
Purpuream vomit ille animam: et cum sanguine mixta
Vina refert moriens: hic furto feruidus instat.
Iamque ad mesapi socios tendebat: vbi ignem
Deficere extremum: et religatos rite videbat
Carpere gramen equos: breuiter cum talia nisus:
(Sensit enim nimia caede: atque cupidine ferri)
Absistamus ait. nam lux inimica propinquat:
Poenarum exhaustum satis est: via facta per hostes.
Multa virum solido argento perfecta relinquunt:
Armaque craterasque: simul pulchrosque tapetas:
Euryalus phaleras rhamnetis: et aurea bullis
Cingula tyburti remulo ditissimus olim
Quae mittit dona: hospitio cum iungeret absens
Caedicus: ille suo moriens dat habere nepoti:
Post mortem rutuli bello pugnaque potiti:
Haec rapit: atque humeris nequicquam fortibus aptat
Tum galeam mesapi habilem cristisque decoram
Induit: excedunt castris: et tuta capessunt.
Interea praemissi equites ex vrbe latina:
Caetera dum legio campis instructa moratur:
Ibant: et turno regi responsa ferebant.
Tercentum scutati omnes volscente magistro.
Iamque propinquabant castris: murosque subibant:
Cum procul hos laeuo flectentes limite cernunt.
Et galea euryalum sublustri noctis in vmbra
Prodidit immemorem: radiisque aduersa refulsit.
Haud temere est visum: conclamat ab agmine volscens
State viri: quae causa viae est.’ qui ve estis in armis.’
Quo ve tenetis iter.’ nihil illi tendere contra:
Sed celerare fugam in syluas: et fidere nocti.
Obiiciunt equites sese ad diuortia nota
Hinc atque hinc: omnemque aditum custode coronant.
Sylua fuit late dumis: atque ilice nigra
Horrida: quam densi complerant vndique sentes:
Rara per occultos ducebat semina calles.
Euryalum tenebrae ramorum: onerosaque praeda
Impediunt: fallitque timor regione viarum.
Nisus abit: iamque imprudens euaserat hostes
Adque locos: qui post albae de nomine dicti
Albani: tum rex stabula alta latinus habebat:
Vt stetit: et frustra absentem respexit amicum:
Euryale infoelix qua te regione reliqui.’
Quaue sequar.’ rursus perplexum iter omne reuoluens
Fallacis syluae: simul et vestigia retro
Obseruata legit: dumisque silentibus errat.
Audit equos: audit strepitus: et signa sequentum
Nec longum in medio tempus: cum clamor ad aures
Peruenit: ac videt euryalum: quem iam manus omnis
Fraude loci: et noctis subito turbante tumultu
Oppressum rapit: et conantem plurima frustra.
Quid faciat.’ qua vi iuuenem quibus audeat armis
Eripere.’ an sese medios moriturus in hostes
Inferat et pulchram properet per vulnera mortem.’
Ocyus adducto torquens hastile lacerto
Suspiciens altam lunam: sic voce precatur.
Tu dea tu praesens nostro succurre labori.
Astrorum decus: et nemorum latonia custos:
Siqua tuis vnquam pro me pater hyrtacus aris
Dona tulit. siqua ipse meis venatibus auxi:
Suspendi ve tholo: aut sacra ad fastigia fixi.
Hunc sine me turbare globum: et rege tela per auras.
Dixerat: et toto connixus corpore ferrum
Coniicit: hasta volans noctis diuerberat vmbras.
Et venit auersi in tergum sulmonis: ibique
Frangitur: ac fixo transit praecordia ligno:
Voluitur ille vomens calidum de pectore flumen
Frigidus et longis singultibus ilia pulsat.
Diuersi circumspiciunt: hoc acrior idem
Ecce aliud summa telum librabat ab aure:
Dum trepidant: iit hasta tago per tempus vtrunque
Stridens: traiectoque haesit tepefacta cerebro.
Saeuit atrox volscens: nec teli conspicit vs quam
Auctorem: nec quo se ardens immittere possit.
Tu tamen interea calido mihi sanguine poenas
Persolues amborum inquit: simul ense recluso
Ibat in euryalum: tum vero exterritus amens
Conclamat nisus: nec se celare tenebris
Amplius: aut tantum potuit perferre dolorem.
Meme adsum qui feci: in me conuertite ferrum.
O rutuli: mea fraus omnis: nihil iste nec ausus
Nec potuit: coelum hoc et conscia sydera testor:
Tantum infoelicem nimium dilexit amicum.
Talia dicta dabat: sed viribus ensis adactus
Trans adigit costas: et candida pectora rupit.
Voluitur euryalus laeto pulchrosque per artus
It cruor: inque humeros ceruix collapsa recumbit.
Purpureus veluti cum flos succisus aratro
Languescit moriens: lasso ve papauera collo
Demisere caput: pluuia cum forte grauantur.
At nisus ruit in medios: solumque per omnes
Volscentem petit: in solo volscente moratur:
Quem circum glomerati hostes: hinc cominus atque hinc
Proturbant: instat non segnius: ac rotat ensem
Fulmineum: donec rutuli clamantis in ore
Condidit aduerso: et moriens animam abstulit hosti.
Tum super exanimem sese proiecit amicum
Confossus: placidaque ibi demum morte quieuit.
Fortunati ambo: siquid mea carmina possunt.
Nulla dies vnquam memori vos eximet aeuo:
Dum domus aeneae capitoli immobile saxum
Accolet: imperiumque pater romanus habebit.
Victores praeda rutuli spoliisque potiti
Volscentem exanimem flentes in castra ferebant.
Nec minor in castris luctus rhamnete reperto
Exangui: et primis vna tot caede peremptis:
Serranoque. numaque: ingens concursus ad ipsa
Corpora seminecesque viros: tepidaque recentem
Caede locum: et plenos spumanti sanguine riuos.
Agnoscunt spolia inter se: galeamque nitentem
Mesapi: et multo phaleras sudore receptas.
Et iam prima nouo spargebat lumine terras
Tythoni croceum linquens aurora cubile:
Iam sole infuse: iam rebus luce retectis
Turnus in arma viros armis circumdatus ipse
Suscitat: aeratasque acies in proelia cogit.
Quisque suos: variisque acuunt rumoribus iras:
Quin ipsa arrectis: visu miserabile: in hastis
Praefigunt capita: et multo clamore sequuntur
Euryali et nisi.
Aeneadae duri murorum in parte sinistra
Opposuere aciem: nam dextera cingitur amni:
Ingentesque tenent fossas: et turribus altis
Stant moesti: simul ora virum praefixa videbant
Nota nimis miseris: atroque fluentia tabo.
Interea pauidam volitans pennata per vrbem
Nuntia phama ruit: matrisque allabitur aures
Euryali: at subitus miserae calor ossa relinquit.
Excussi manibus radii: reuolutaque pensa:
Euolat infoelix: et foemineo vlulatu
Scissa comam muros amens: atque agmina cursu
Prima petit: non illa virum: non illa pericli:
Telorumque memor: coelum dehinc questibus implet.
Hunc ego te euryale aspicio: tu ne illa senectae
Saera meae requies potuisti linquere solam
Crudelis: nec te sub tanta pericula missum
Affari extremum miserae data copia matri.
Heu terra ignota canibus data praeda latinis
A litibusque iaces: nec te tua funera mater
Produxi: pressiue oculos: aut vulnera laui
Veste tegens: tibi quam noctes festina diesque
Vrgebam: et tela curas solabar aniles
Quo sequar.’ aut quae nunc artus auulsaque membra
Et funus lacerum tellus habet.’ hoc mihi de te
Nate refers.’ quae sum terraque marique secuta:
Figite me siqua est pietas: in me omnia tela
Coniicite o rutuli: me primam absumite ferro
Aut tu magne pater diuum miserere: tuoque
Inuisum hoc detrude caput sub tartara telo:
Quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam.
Hoc fletu concussi animi: moestusque per omnes
It gemitus: torpent infractae ad praelia vires.
Illam incendentem luctus: idaeus et actor
Ilionei monitu et multum lachrymantis iuli
Corripiunt: interque manus sub tecta reponunt.
At tuba terribilem sonitum procul aere canoro
Increpuit: sequitur clamor: coelumque remugit:
Accelerant acta pariter testudine volsci.
Et fossas implere parant: ac vellere vallum.
Quaerunt pars aditum: et scalis ascendere muros.
Qua rara est acies: interlucetque corona
Non tam spissa viris: telorum effundere contra
Omne genus teucri: ac duris detrudere contis
Assueti longo muros defendere bello.
Saxa quoque infesto voluebant pondere: siqua
Possent tectam aciem perrumpere: cum tamen omnes
Ferre libet subter densa testudine casus.
Nec iam sufficient: nam qua globus imminet ingens
Immanem teucri molem voluuntque ruuntque:
Quae strauit rutulos late armorumque resoluit
Tegmina: nec curant caeco contendere marte
Amplius audaces rutuli. sed pellere vallo
Missilibus certant.
Parte alia horrendus visu quassabat hetruscam
Pinum: et fumiferos infert mezentius ignes.
At mesapus equum domitor neptunnia proles
Rescindit vallum: et scalas in moenia poscit.
Vos o calliope precor aspirate canenti
Quas ibi tum ferro strages: quae funera turnus
Ediderit: quem quisque virum demiserit orco:
Et mecum ingentes oras euoluite belli.
Et meministis enim diuae et memorare potestis:
Turris erat vasto suspectu et pontibus altis
Opportuna loco: summis quam viribus omnes
Expugnare itali: summaque euertere opum vi
Certabant: troes contra defendere saxis:
Perque cauas densi tela intorquere fenestras.
Princeps ardentem coniecit lampada turnus:
Et flammam affixit lateri: quae plurima vento
Corripuit tabulas: et postibus haesit adesis.
Turbati trepidare intus: frustraque malorum
Velle fugam: dum se glomerant: retroque residunt
In partem quae peste caret: tum pondere turris
Procubuit subito: et coelum tonat omne fragore:
Semineces ad terram immani male secuta
Confixique suis telis et pectora duro
Transfixi ligno veniunt: vix vnus helenor
Et lycus elapsi: quorum primaeuus helenor
Maeonio regi quem serua licinia furtim
Sustulerat: vetitisque ad troiam miserat armis:
Ense leuis nudo: parmaque inglorius alba.
Isque vbi se turni media inter milia vidit
Hinc acies: atque hinc acies astare Latinas.
Vt fera quae densa venantum septa corona
Contra tela furit: seseque haud nescia morti
Iniicit: et saltu supra venabula fertur.
Haud aliter iuuenis medios moriturus in hostes
Irruit: et qua videt densissima tendit.
At pedibus longe melior lycus inter et hostes
Inter et arma fuga muros tenet: altaque certat
Praendere tecta manu: sociumque attingere dextras.
Quem turnus pariter cursu teloque secutus
Increpat his victor. nostras ne euadere demens
Sperasti te posse manus.’ simul arripit ipsum
Pendentem: et magna muri cum parte reuellit.
Qualis vbi aut leporem: aut candenti corpore cignum
Sustulit alta petens pedibus iouis armiger vncis
Quaesitum aut matri multis balatibus agnum
Martius a stabulis rapuit lupus: vndique clamor
Tollitur: inuadunt: et fossas agere complent.
Ardentes thaedas alii ad fastigia iactant.
Ilioneus saxo: atque ingenti fragmine montis
Lucetium portae subeuntem: ignesque ferentem:
Emathiona liger: chorineum sternit asylas
Hic iaculo bonus: hic longe fallente sagitta.
Ortygium caeneus: victorem caenea turnus:
Turnus itin: cloniumque: dioxippum: promulumque
Et sagarim: et summis stantem pro turribus idam.
Priuernum capis: hunc primo leuis hasta themillae
Strinxerat: ille manum proiecto tegmine demens
Ad vulnus tulit. ergo alis allapsa sagitta:
Et leuo infixa est lateri manus: abditaque intus
Spiramenta animae laetali vulnere rupit.
Stabat in egregiis arcentis filius armis
Pictus acu chlamydem: et ferrugine clarus ibera:
Insignis facie: genitor quem miserat arcens
Eductum matris luco: symethia circum
Flumina: pinguis vbi et placabilis ara palici.
Stridentem fundam positis mezentius armis
Ipse ter adducta circum caput egit habena:
Et media aduersi liquefacto tempora plumbo
Diffidit: ac multa porrectum extendit harena.
Tunc primum bello celerem intendisse sagittam
Dicitur ante feras solitus terrere fugaces
Ascanius: fortemque manu fudisse numanum:
Cui remulus cognomen erat: turnique minorem
Germanam nuper thalamo sociatus habebat.
Is primam ante aciem digna atque indigna relatu
Vociferans: tumidusque nouo praecordia regno
Ibat: et ingentem sese clamore ferebat.
Non pudet obsidione iterum valloque teneri
Bis capti phryges et morti praetendere muros.
En qui nostra sibi bello connubia poscunt.
Quis deus italiam.’ quae vos dementia adegit.’
Non hic atridae: nec fandi fictor vlyxes.
Durum a stirpe genus. natos ad flumina primum
Deferimus: saeuoque gelu duramus et vndis
Venatu inuigilant pueri: syluasque fatigant.
Flectere ludus equos: et spicula tendere cornu
At patiens operum: paruoque assueta iuuentus:
Aut rastris terram domat: aut quatit oppida bello.
Omne aeuum ferro teritur: versaque iuuencum
Terga fatigamus hasta: nec tarda senectus
Debilitat vires animi: mutatque vigorem.
Caniciem galea premimus: semperque recentes
Conuectare iuuat praedas: et viuere rapto.
Vobis picta croco et fulgenti murice vestis.
Desidiae cordi: iuuat indulgere choreis.
Et tunicae manicas: et habent redimicula mitrae.
O vere phrygiae (neque enim phryges) ite per alta
Dindyma: vbi assuetis biforem dat tibia cantum:
Tympana vos buxusque vocat berecyntia matris
Ideae: sinite arma viris: et cedite ferro.
Talia iactantem dictis: ac dira canentem
Non tulit ascanius: neruoque obuersus equino.
Contendit telum: diuersaque brachia ducens
Constitit ante iouem supplex per vota precatus.
Iuppiter omnipotens audacibus annue coeptis.
Ipse tibi ad tua templa feram solemnia dona:
Et statuam ante aras aurata fronte iuuencum
Candentem: pariterque caput cum matre ferentem:
Iam cornu petat: et pedibus qui spargat harenam.
Audiit et coeli genitor de parte serena
Intonuit laeuum: sonat vna laetifer arcus.
Effugit horrendum stridens elapsa sagitta:
Perque caput remuli venit: et caua tempora ferro
Traiicit: i verbis virtutem illude superbis.
Bis capti phryges haec rutulis responsa remittent.
Hoc tantum ascanius. teucri clamore sequuntur.
Laetitiaque fremunt: animosque ad sydera tollunt:
Aetherea cum forte plaga crinitus apollo
Desuper ausonias acies: vrbemque videbat
Nube sedens: atque his victorem affatur iulum:
Macte noua virtute puer: sic itur ad astra
Diis genite et geniture deos: iure omnia bella
Gente sub assaraci fato ventura resident:
Nec te troia capit: simul haec effatus ab alto
Aethere se mittit: spirantes dimouet auras.
Ascaniumque petit: forma tum vertitur oris
Antiquum in buten. hic dardanio anchisae
Armiger ante fuit: fidusque ad limina custos.
Tum comitem ascanio pater addidit: ibat apollo
Omnia longaeuo similis: vocemque coloremque
Et crines albos et saeua sonoribus arma.
Atque his ardentem dictis affatur iulum.
Sit satis aenide: telis impune numanum
Oppetiisse tuis: primam hanc tibi magnus apollo
Concedit laudem: et paribus non inuidet armis.
Caetera parce puer bello: sic orsus apollo
Mortalis medio aspectus sermone reliquit:
Et procul in tenuem ex oculis euanuit auram.
Agnouere deum proceres: diuinaque tela
Dardanidae: pharetramque fuga sensere sonantem.
Ergo auidum pugnae dictis ac numine phoebi
Ascanium prohibent: ipsi in certamina rursus
Succedunt: animasque in aperta pericula mittunt.
It clamor totis per propugnacula muris.
Intendunt acres arcus amentaque torquent.
Sternitur omne solum telis: tum scuta: cauaeque
Dant sonitum galeae flictu: pugna aspera surgit
Quantus ab occasu veniens pluuialibus haedis
Verberat imber humum: quam multa grandine nymbi
In vada praecipitant: cum iuppiter horridus austris
Torquet aquosam hyemem: et coelo caua nubila rumpit
Pandarus et bitias idaeo alcanore creti:
Quos iouis eduxit luco siuvestris hiera
Abietibus iuuenes patriis: et montibus aequos.
Portam quae ducis imperio commissa: recludunt:
Fraeti animis: vltroque inuitant moenibus hostem.
Ipsi intus dextra ac laeua pro turribus astant
Armati ferro: et cristis capita alta corusci
Quales aeriae liquetia flumina circum:
Siue padi ripis: athesim seu propter amoenum
Consurgunt geminae quercus: intonsaque coelo
Attollunt capita: et sublimi vertice nutant.
Irrumpunt aditus rutuli vt videre patentes.
Continuo quercens et pulcher equicolus armis.
Et praeceps animi tinarus: et mauortius hemon:
Agminibus totis aut versi terga dedere:
Aut ipso portae posuere in limine vitam.
Tum magis increscunt animis discordibus irae.
Et iam collecti troes glomerantur eodem.
Et conferre manum: et procurrere longius audent.
Ductori turno diuersa in parte furenti:
Turbantique viros perfertur nuntius: hostem
Feruere caede noua: et portas praebere patentes:
Deserit incoeptum: atque immani concitus ira
Dardanidam ruit ad portam: fratresque superbos:
Et primum antiphaten: (is enim se primus agebat)
Thebana de matre nothum sarpedonis alti
Coniecto sternit iaculo: volat itala cornus
Aera per tenuem: stomachoque infixa sub altum
Pectus abit: reddit specus atri vulneris vndam
Spumantem: et fixo ferrum in pulmone tepescit.
Tum meropem: atque erymantha manu: tum sternit aphidnum:
Tum bytiam ardentem oculis: animisque frementem.
Non iaculo (neque enim iaculo vitam ille dedisset)
Sed magnum stridens contorta phalarica venit
Fulminis acta modo: quam nec duo taurea terga:
Nec duplici squama lorica fidelis et auro
Sustinuit: collapsa ruunt immania membra.
Dat tellus gemitum: et clypeum super intonat ingens.
Qualis in euboico baiarum littore quondam
Saxea pila cadit: magnis quam molibus ante
Constructam iaciunt ponto. sic illa ruinam
Prona trahit: penitusque vadis illisa recumbit.
Miscent se maria: et nigrae attolluntur harenae.
Tum sonitu prochyta alta tremit: durumque cubile
Inarime iouis imperiis imposta typhoeo.
Hic animum mars armipotens: viresque latinis
Addidit: et stimulos acres sub pectore vertit.
Immisitque fugam teucris: atrumque timorem.
Vndique conueniunt: quoniam data copia pugnae
Bellatorque animo deus incidit.
Pandarus vt fuso germanum corpore cernit:
Et quo sit fortuna loco: qui casus agat res:
Portam vi magna conuerso cardine torquet
Obnixus latis humeris: multosque suorum
Moenibus exclusos duro in certamine linquit.
Ast alios secum includit: recipitque ruentes:
Demens qui rutulum in medio non agmine regem
Viderit irrumpentem: vltroque incluserit vrbi:
Immanem veluti pecora inter inertia tygrim.
Continuo noua lux oculis effulsit: et arma
Horrendum sonuere: tremunt in vertice cristae.
Sanguineo clypeoque micantia fulmina mittit.
Agnoscunt faciem inuisam atque immania membra
Turbati subito aeneadae: tum pandarus ingens
Emicat: et mortis fraternae feruidus ira
Effatur: non haec dotalis regia amatae.
Nec muris cohibet patriis media ardea turnum:
Castra inimica vides: nulla hinc exire potestas.
Olli subridens sedato pectore turnus:
Incipe siqua animo virtus: et consere dextram.
Hic etiam inuentum priamo narrabis achillem.
Dixerat. ille rudem nodis et cortice crudo
Intorquet summis adnixus viribus hastam.
Excepere aurae: vulnus saturnia iuno
Detorsit veniens: portaeque infigitur hasta.
At non hoc telum mea quod vi dextera versat
Effugies: neque enim is teli nec vulneris auctor
Sic ait: et sublatum alte consurgit in ensem:
Et mediam ferro gemina inter tempora frontem
Diuidit: impubesque immani vulnere malas.
Fit sonus: ingenti concussa est pondere tellus.
Collapsos artus: atque arma cruenta cerebro
Sternit humi moriens: atque illi partibus aequis
Huc caput: atque illuc humero ex vtroque pependit.
Diffugiunt versi trepida formidine troes.
Et si continuo victorem ea cura subisset
Rumpere claustra manu: sociosque immittere portis:
Vltimus ille dies bello: gentique fuisset.
Sed furor ardentem caedisque insana cupido
Egit in aduersos.
Principio phalarim: et succiso poplite gygen
Excipit: hinc raptas fugientibus ingerit hastas
In tergum: iuno vires: animumque ministrat.
Addit alym comitem: et confixa phegea parma.
Ignaros deinde in muris martemque cientes:
Alchandrumque: haliumque: nemonaque: prytaninque.
Lyncea tendentem contra sociosque vocantem
Vibranti gladio connixus ab aggere dexter
Occupat: huic vno deiectum cominus ictu
Cum galea longe iacuit caput: inde ferarum
Vastatorem amycum: quo non foelicior alter
Vngere tela manu: ferrumque armare veneno:
Et clycium aeoliden: et amicum cretea musis
Cretea musarum comitem. cui carmina semper
Et cytharae chordi numerosque intendere neruis:
Semper equos atque arma virum: pugnasque canebat.
Tandem ductores audita caede suorum
Conueniunt teucri mnestheus acerque serestus:
Pallantesque vident socios: hostemque receptum:
Et mnestheus quo deinde fugam: quo tenditis inquit
Quos alios muros: quae iam vltra moenia habetis.’
Vnus homo et vestris o ciues vndique septus
Aggeribus tantas strages inpune per vrbem
Ediderit.’ iuuenum primos tot miserit orco.’
Non infoelicis patriae: veterumque deorum
Et magni aeneae segnes miseretque pudetque.
Talibus accensi firmantur: et agmine denso
Consistunt: turnus paulatim excedere pugna:
Et fluuium petere: ac partem quae cingitur amni.
Acrius hoc teucri clamore incumbere magno
Et glomerare manum: ceu saeuum turba leonem
Cum telis premit infensis: at territus ille
Asper acerba tuens retro redit: et neque terga
Ira dare aut virtus patitur: nec tendere contra.
Ille quidem hoc cupiens potis est: per tela virosque.
Haud aliter retro dubius vestigia turnus
Improperata refert: et mens exaestuat ira.
Quin etiam bis tum medios inuaserat hostes
Bis conuersa fuga per muros agmina vertit.
Sed manus e castris propere coit omnis in vnum.
Nec contra vires audet saturnia iuno
Sufficere: aeriam coelo nam iuppiter irim
Demisit: germanae haud mollia iussa ferentem.
Ni turnus cedat teucrorum moenibus altis.
Ergo nec clypeo iuuenis subsistere tantum
Nec dextra valet: iniectis sic vndique telis
Obruitur: strepit assiduo caua tempora circum
Tinnitu galea: et saxis solida aera fatiscunt.
Discussaeque iubae capiti: nec sufficit vmbo
Ictibus: ingeminant hastis: et troes et ipse
Fulmineus mnestheus: tum toto corpore sudor
Liquitur: et piceum (nec respirare potestas)
Flumen agit: fessos quatit aeger anhelitus artus.
Tum demum: praeceps saltu sese omnibus armis
In fluuium dedit: ille suo cum gurgite flauo
Accepit venientem: ac mollibus extulit vndis:
Et laetum ad socios abluta caede remisit.