Turnus vt extremo deuictus marte profudit
Effugientem animam: medioque sub agmine victor
Magnanimus stetit aeneas mauortius heros
Obstupuere omnes: gemitumque dedere latini
Et durum ex alto reuomentes corde dolorem.
Concussis cecidere animis: ceu frondibus ingens
Sylua dolet lapsis boreali impulsa tumultu.
Tum tela infigunt terrae: et mucronibus haerent:
Scutaque deponunt humeris: et proelia damnant:
Insanumque horrent optati martis amorem
Nec frenum nunc colla pati captiua recusant:
Et veniam orare: et requiem finemque malorum.
Sicut acerba duo quando in certamina tauri
Concurrunt largo miscentes sanguine pugnam
Cuique suum pecus inclinat: sin cesserit vni
Palma duci: mox quae victo pecora ante fauebant
Nunc sese imperio subdunt victoris: et vltro
Quamquam animum dolor altus habet: parere fatentur
Non aliter rutuli licet ingens moeror adhausit
Pectora pulsa metu caesi ducis: inclyta malunt
Arma sequi: et phrygium aeneam: foedusque precari
Pacis: et aeternam rebus belloque quietem
Tunc turnum superassistens placido ore profatur
Aeneas: quae tanta animo dementia creuit:
Vt teucros superum monitis summique tonantis
Imperio huc vectos patereris daunia proles
Italia: et pactis nequicquam expellere tectis.’
Disce iouem reuereri: et iussa facessere diuum.
Magnum etiam capit ira iouem: memoresque malorum
Sollicitat vindicta deos: en vltima tanti
Meta furoris adest: quo contra iura fidemque.
Iliacam rupto turbasti foedere gentem.
Ecce suprema dies aliis exempla sub aeuum
Venturum missura iouem ne temnere frustra
Fas sit: et indignos bellorum accendere motus:
Nunc armis laetare tuis: heu nobile corpus
Turne iaces: at non tibi erit lauinia paruo
Nec dextra tamen aeneae cecidisse pudebit.
Nunc rutuli hinc auferte ducem vestrum: arma virumque
Largior atque omnem deflendae mortis honorem:
Sed quae pallantis fuerant ingentia balthei.
Pondera transmittam euandro: vt solatia coeso
Haud leuia hoste ferat: turnoque exultet adempto:
Vos memores tamen ausonii melioribus vti
Discite bellorum auspiciis: ego sydera iuro
Nunquam acies: nunquam arma libens in proelia moui:
Sed vestris actus furiis defendere toto
Optaui: et licuit troianas robore partes.
Nec fatus plura aeneas se laetus ad altos
Vertebat muros: et troia tecta petebat:
Vna ipsum teucrorum omnis conuersa iuuentus
Exultans sequitur: volucresque per arua pedum vi
Quadrupedes citat: incusans acri ore latinos:
Ignauosque vocans: strepit altus plausibus aether
Et quamuis inhumata rogis dare corpora surgat
Ingens cura animo sociosque imponere flammis
Maius opus tamen aeneas sub pectore voluens:
Primum aris meritos superum mandabat honores:
Tum pingues patrio iugulant ex more iuuencos.
Immittuntque sues: niueasque in templa bidentes
Purpuream effuso pulsantes sanguine terram
Viscera diripiunt: et caesim in frusta trucidant.
Denudantque gregem: et flammis verubusque remittunt
Tum vina effundunt pateris: et dona lyei
Accumulant: plenis venerantur lancibus aras.
Thura ignes adolent: onerata altaria fumant.
Tum plausus per tecta mouent: magumque tonantem
Extollunt: veneremque: et te saturnia iuno
Iam placidam: et meliorem ingenti laude fatentur
Mauortemque ipsum: tum caetera turba deorum
In medium effertur summis cum vocibus altos
Perlata ad coelos: ante omnis gratior vnus
Aeneas duplices mittebat ad aethera palmas:
Et puerum pauca ore dabat complexus iulum
Nate in quo spes vna patris per tanta laborum
Quem variis actus fatis discrimina duxi
Ecce inuenta quies: ecce illa extrema malorum
Erumnis factura modum acceptissima semper
Atque optata dies: quam dura in bella vocatus
Saepe tibi diis auspicibus meminisse futuram
Iam memini: nunc te cum primum aurora rubebit
Crastina sublimen rutulorum ad moenia mittam.
Dehinc sese ad gentem iliacam voluebat: et alto
Pectore verba trahens blando sic ore locutus.
O socii per dura ac densa pericula vecti
Per tantos bellorum aestus: duplicesque furores
Armorum: per totque hyemes: per quicquid acerbum
Horrendum: graue: triste: ingens: per quicquid iniquum:
Infaustum: et crudele foret: conuertite mentem
In melius: iam finis adest: hic meta malorum
Stabit: et optatam latia cum gente quietem
Iungemus: dabit inde mihi lauinia coniunx:
Bello acri defensa italo cum sanguine mixtam
Troianam transferre aeterna in saecula gentem
Vnum oro socii ausonios communiter aequo
Ferte animo: et vosmet socero obseruate latino:
Scaeptrum idem sublime geret. sententia mentem
Haec habet: at bello vos: et praestantibus armis
Discite me: et pietate sequi: quae gloria nobis
Cesserit in promptu est: sed coelum et sydera testor
Qui vos tantorum eripui de clade malorum
Idem ego sub maiora potens vos praemia ducam.
Talibus orabat. variosque in pectore casus
Praeteritos voluens: partamque labore quietem
Haud paruo: nimium ardenti exundabat amore
In teucros: grauibus tandem euasisse periclis
Exultans: velut exiguis cum ex aethere gyrans
Incubuit pullis: et magno turbine miluus
Insiliens auido ore furit: stragemque minatur.
Tum cristata ales perculso pectore mater
Consurgit misero gnatorum exterrita casu.
Rostrum acuit: totisque petit conatibus hostem.
Et multa expulsum vi tandem cedere cogit
Dehinc perturbatos crocitans exquirit: et omnes
Attonitos cogit pro caris anxia gnatis.
Et tanto ereptos gaudet superesse periclo.
Non secus anchisa genitus mulcebat amicis
Troianos dictis: antiquum corde timorem.
Flagrantisque agitans curas: et gaudia longis
Tandem parta malis: et quae perferre molestum
Ante fuit: meminisse iuuat: verum altior idem
Ingenti: et clara aeneas supereminet omnes
Virtute excellens: et pro tot numina donis
Exorat: summisque iouem cum laudibus effert.
Interea rutuli: magnum et miserabile funus
Exanimumque ducem tulerant sub tecta frequentes:
Correpti moerore animos: largumque pluentes
Hymbrem oculis: et iam lato clamore latinum
Defessum: et varios agitantem pectore casus
Complerant: qui postquam altos crebrescere questus
Et turnum ingenti confossum vulnere vidit:
Haud tenuit lachrymas: dehinc moestum leniter agmen
Corripuit manibus verbisque silentia ponens.
Ceu spumantis apri quando per viscera dentes
Fulmineos canis excepit praestantior omni
Ex numero: tunc infausto perterrita casu
Caetera turba fugit latrantum: atque ore magistrum
Circumstans quaerulo pauitat: magnoque vlulatu
Infremit: ac commota manu dominique iubentis
Ore silet: gemitumque premit: seseque coercet.
Haud aliter rutuli suppressa voce quierunt.
Tunc sic illachrymans rex alto corde latinus
Verba dabat: quantos humana negocia motus
Alternasque vices miscent,’ quo turbine fertur
Vita hominum o fragilis damnosa superbia scaeptri
O furor o nimium dominandi innata cupido
Mortales quo caeca vehis: quo gloria tantis
Inflatos transfers animos quaesita periclis.’
Quot tecum insidias: quot mortes: quanta malorum
Magnorum tormenta geris: quot tela quot enses.’
Ante oculos (si cernis) habes: heu dulce venenum
Et mundi laetalis honos: heu tristia regni
Munera: quae haud paruo constent: et grandia rerum
Pondera: quae nunquam placidam promittere pacem
Nec requiem conferre queant: heu sortis acerbae
Et miserae regale decus: magnoque timori
Suppositos regum casus pacique negatos:
Quid turne ingenti ausoniam mouisse tumultu
Et dura aeneadas turbasse in bella coactos.’
Quid iuuat et violasse sacrae promissa quietis
Pignora.’ quae tibi tanta animo impatientia venit
Vt martem cum gente deum: iussuque tonantis
Huc vecta gereres et nostris pellere tectis
Vltro instans velles nataeque abrumpere foedus
Pollicitae genero aeneae: et me bella negante
Dura mouere manu: quae tanta insania mentem
Implicuit.’ quotiens te in saeui martis euntem
Agmina sublimemque in equo: et radiantibus armis
Tentaui reuocare: et iter suspendere coeptum
Corripui: et pauitans cedentem in limine frustra.’
Inde ego quanta tuli: testantur moenia tectis
Semirutis magnique albentes ossibus agri:
Et latium toto vacuatum robore: et ingens
Exitium: fluuiique humana cede rubentes
Et longi trepidique metus: durique labores
Quos totiens senior per tanta pericula cepi.
At nunc turne iaces: vbi nam generosa iuuentae
Gloria: et excellens animus: quo splendidus altae
Frontis honos.’ quonam illa decens it frontis imago.’
Ha quantas dauno lachrymas acresque dolores:
Turne dabis: quanto circumfluet ardea fletu
Sed non degeneri et pudibundo vulnere fossum
Aspiciet: saltem hoc miserae solamen habebit
Mortis: vt aeneae troiani exceperis ensem.
Haec fatus lachrymisque genas impleuit obortis.
Tum sese ad turbam voluens miserabile corpus
Attolli et charam moesti genitoris ad vrbem
Deferri: atque pios fieri mandabat honores.
Mox circumfusi rutuli lato agmine caesum
Sublimem ingenti iuuenem posuere pheretro:
Multa super teucrum raptorum insignia secum
Et galeas: et equos: ensesque et tela ferentes
Post currus phrygia sudantes caede sequuntur.
It lachrymans: et ducit equum docta arte metiscus
Rorantem: et fletu madidum qui vexerat ante
Victorem turnum: atque hostili strage furentem.
Hinc alii versa arma gerunt: tum caetera pubes
Flens sequitur: largisque humectat pectora guttis
Et iam fessi ibant per muta silentia noctis
Caedentis sese: gressumque in tecta latinus
Flexerat ingenti turbatus funere mentem
Vna omnes lachrymas: matres: puerique: senesque
Fundebant: moestam implentes mugitibus vrbem.
Inscius at tantos daunus superesse dolores
Et gnatum extremo consumptum marte superbam
Effudisse animam: largisque ad moenia duci
Cum lachrymis: alios gemitus curasque fouebat
Namque ex diuersa caderent dum parte latini:
Et calido turnus foedaret sanguine terram
Vrbem ingens flamma: et muros inuaserat altos
Fumabatque rutis miseri patris ardea tectis
Et tota in cinerem vergebat: et astra fauillae
Altiuolae implebant: nec spes plus vlla salutis
Siue quidem sic diis placitum est seu praescia turni
Signum vt fata darent horrendo marte perempti
Extemplo concussi animos turbataque ciues
Pectora caedentes miserandae sortis iniquum
Deflebant casum: longoque ex ordine matres
Atque auidos totis fugiebant viribus ignes.
Ac veluti cum nigra cohors posuere sub alta
Arbore et in fissa radice cubilia longo
Formicae instantes operi: si dura securis
Incumbat: versoque infringat culmine paruas
Saeua casas: mox certatim sese agmine sparso
Corripiunt: moestaeque fuga: trepidaeque feruntur.
Et velut ignitum testudo euersa calorem
Cum sensit luctata diu: pedibusque renitens
Caudam agitansque caput magna vi caedere tentat
Aestuat: et multa insidians conamina miscet.
Haud aliter miseri per tanta pericula ciues
Iactabant sese: et turbata mente ferebant.
Ante omnes senio confectus ad aethera voces
Fundebat querulas daunus superosque vocabat.
Tum vero e mediis visa est consurgere flammis
Percussisque ales volitare per aera pennis
Indicium nomenque vrbis versae ardea seruans
Et cui sublimes stabant in moenibus arces
Mutata effusis nunc circumulabitur alis.
Attoniti nouitate omnes: monitisque deorum
Haud paruis confusi humeros atque ora tenebant
At daunus patriae ardenti concussus amore
Euersae: duros gemitus sub corde premebat
Haec inter magno volitans praenuncia motu
Fama ruit: latisque animos clamoribus implet
Aduentare nouum multo cum milite funus:
Et turnum exanimem: et laetali vulnere victum
Mox turbati omnes nigras duxere frequentes
Incensas ex more faces ardentibus agri
Collucent flammis: dehinc se venientibus addunt
Quos postquam toto videre ex agmine matres
Percussis vocem palmis ad sidera tollunt.
At daunus cari ut patuerunt funera nati
Substitit: et demum ingenti correpta dolore
Ora mouens medium sese furibundus in agmen
Proripuit: turnumque super prostratus et haerens
Cum primum fari potuit: sic edidit ore
Nate patris dolor: et fessae miseranda senectae
Rupta quies: quo me tantis iactare periclis
Duxisti: et saeuis tandem deuicte sub armis.
Quo tua me praestans animi constantia vexit:
Hic clarae virtutis honos: et gloria sceptri:
Hoc magni decus imperii.’ Tales ne triumphos
Nate refers.’ haec illa quies promissa parenti
Afflicto: totiens.’ haec meta optata laborum.
Heu miserum quam praecipites labentia casus
Saecla agitant: quanto voluuntur fata tumultu.’
Qui iam sublimes referebas clarus honores:
Et magnus toto in latio: quem troes in armis
Horrendum: et trepidi totiens sensere furentem
Nunc mi turne iaces miserandum et flebile corpus
Iam mutum et sine voce caput: quo pulchrior alter
Non fuit in tota ausonia: nec gratior ullus
Eloquio: nec quis positis ingentior armis
Nate ubi forma nitens.’ niueaque in fronte serenus
Ille decor: dulcisque oculorum aspectus: et altae
Sydereus ceruicis honos.’ his gloria martis
Contigit auspiciis: tali rediture paratu
Discedens voluisti auidis te credere bellis
Heu mortem inuisam quae sola vltricibus armis
Elatos frenas animos communia toti
Genti scaeptra tenens aeternaque foedera seruans
Quae magnos paruosque teris quae fortibus aequas
Imbelles populisque duces: seniumque iuuentae.
Heu mortem obscuram quae causa indigna coegit
Eripere: atque meum crudeli vulnere natum
Afficere: o foelix tam grato caedis amata
Successu laetare tuae: quae tanta dolorum
Fugisti monumenta grauisque immania casus
Pondera: quid misero genitori plura paratis
O superi: natum rapuistis: et ardea flammis
Consumpta in cinerem versa est: nunc aethera pennis
Verberat: ah me turne tua plus caede cruento.
Deerat adhuc sors ista patris suprema senectae.
At vero tali se res cum foedere versant
Vt quem infesta furens miserum fortuna moratur
Illum omni petat infrendens: et turbine cogat:
Dixerat: et multa illachrymans largo ora rigabat
Hymbre: trahens duros gemitus rapidosque dolores
Qualis: vbi incubuit validus iouis vnguibus ales:
Et paruum effuso diuulsit sanguine foetum
Cerua videns: miseri turbatur funere nati
Postera lux latum splendore impleuerat orbem.
Tunc pater infractos fatali marte latinus
Defecisse videns italos: totamque potenti
Cedere fortunam aeneae bellique tumultum
Ingentisque animo curas et foedera voluens
Connubii promissa suae nataeque hymeneos:
Praestantes vocat electos ex agmine toto
Mille viros: qui dardanium comitentur ad vrbem
Spectatum virtute ducem: iungitque togatos
Multa oratores memorans: et euntibus vltro
Imperat vt (quando auspiciis: monitisque deorum
Troianam miscere italo cum sanguine gentem
Expediat) placido intersint animoque reuisant:
Aeneadasque vehant alta intra moenia laeti.
Interea ipse vrbem labefactam: et vulgus inerme
Componit: solidatque animos requiemque futuram
Spondet: et aeternam ventura in saecula pacem
Inde iubet meritos turba plaudente triumphos
Sublimesque domus fieri regalis honores
Atque alacris monet vnanimes vt fronte serena
Occurrant genero venienti: et pectore toto
Excipiant gentem iliacam: magnisque receptent
Plausibus: optataeque effundant pacis amores.
Iamque instructa cohors teucrorum castra subibat
Cincta comas ramis oleae: pacemque rogabat:
Quam bonus aeneas ad se intra regia duci
Tecta iubet: causamque viae placido ore requirit
Tunc senior sic incipiens ardentia drances
Verba mouet nimium erepti pro funere turni
Exultans: o troianae dux inclyte gentis
Gloria spesque phrygum: quo nec pietate: nec armis
Maior in orbe fuit: victi obtestamur: et omnes
Iuramus deosque deasque: inuitus in vnum
Conflatum vidit latium: et temerata latinus
Foedera: nec phrygios vnquam turbauit honores.
Quin natae (quando superum sic vota ferebant)
Connubia: et generum magno te optabat amore.
Sed quicquid tanto armorum flagrante tumultu
Tantorum furiisque operum: atque laboribus actum est:
Id rabidus turni: et stimulis incensus iniquis
Confectusque odiis furor attulit: ille negantes
Inuitasque dedit latias in proelia gentes.
Illum omnis conuersa cohors poscebat in armis
Cederet: et magnum sineret succedere pactis
Connubiis anchisiaden: inde optimus ambas
Iungebat palmas defessa aetate latinus
Infractus: nimioque ardentem marte rogabat:
Nec nostrae potuere preces inflectere durum:
Nec diuum portenta animum: quin acrius ignem
Spumabat ferus ore vomens: bellumque ciebat.
At vero dignum inuenit pro talibus ausis
Exitium qui te tandem victore momordit
Nigrantem prostratus humum: nunc improbus aedes
Tartareas visurus eat: quaeratque sub imo
Nunc alias acheronte acies: aliosque hymeneos.
Tu melior succede bonis laurentibus haeres.
In te omnisque domus: et fessi inclinata latini
Spes iacet: vnum omnes itali super aurea mittunt
Sydera: et ingentem bello et celestibus armis
Extollunt: et vera canunt praeconia voces.
Te grauium veneranda patrum consultaque turba
Inualidique aetate senes: te laeta iuuentus:
Et cupidae matres: pueri: innuptaeque puellae.
Vnanimes aequo ore volunt: turnumque sub armis
Exultant cecidisse tuis: te tota precatur
Ausonia et claris praestantem laudibus effert:
In te vnum conuersi oculi: pater ipse latinus
Iam senior sola haec longaeuae munera vitae:
Qui gnatam tibi iungat habet generique nepotes
Troianos italo admixtos in saecula mittat.
Ergo age magne veni teucrorum ductor: et altos
Ingredere: et celebres cape quos spondemus honores
Finierat: cunctique eadem simul ore fremebant.
Quos pius aeneas hylari cum fronte receptos
Prosequitur paucis: et amico pectore fatur.
Nec vos: nec placida solitum sub pace latinum
Arguerim: verum infesti violentia turni
Tantum opus haud dubito: et tanti discrimina martis
Conciuit: iuuenilis enim plus laudis amore.
Quicquid id est tamen ausonii nil pacta recuso
Connubia: et sanctam aeterno cum foedere pacem
Iungere: rex idem imperium: et veneranda tenebit
Scaeptra socer: statuentque mei mihi moenia teucri
Et nomen natae vrbis erit: sociosque penates
Adiiciam: vos communes in secula leges:
Concordesque ingenti animo mittetis amores:
Interea quod restat adhuc imponite flammis
Corpora: quae duri miseranda insania belli
Arripuit: dehinc nos cum primum crastina surget
Clara dies: laeti laurentia tecta petamus.
Dixerat: et tanto affatu conuersa tenebat.
Ora simul: stupefacti omnes et apertius ingens
Mirantes pietatis opus: mox robore toto
Congestas statuere pyras: ignemque repostis
Ciuibus immisere: altumque sub aethera fumus
Euolat: atque atris coelum sublime tenebris
Conditur: innumeras ex omni rure bidentes
Glandilegosque sues iugulant pinguesque iuuencos
Immittuntque rogis: latos incendia campos:
Enudant: fremit impulsus clamoribus aer.
Iamque sequens clarum extulerat lux aurea phoebum
Tunc teucri ausoniique omnes mixto agmine laeti
Consedere in equis: et gressum ad tecta mouebant
Laurenti: atque altis erectam moenibus vrbem:
Ante omnes pius aeneas. post ordine drances
Multa duci senior memorans: dehinc vnica proles
Ascanius: multum quam animi maturus alethes:
Et grauis ilioneus mnestheusque acerque serestus.
Sergestus fortisque gyas: fortisque cloanthus.
Post alii mixtimque itali teucrique sequuntur
Interea effusi stabant per moenia ciues:
Sublimesque alta statuebant laude triumphos
Troianam cupido expectantes pectore turbam
Et iam aduentabant quos laeta fronte latinus
Occurrens magna excepit comitante caterua.
At postquam medio venientem ex agmine vidit
Dardanium aenean haud vera illusit imago.
Namque omnes super excellens atque altior ibat.
Et late regalem oculis spargebat honorem
Sydereis: tunc cum primum data copia fandi est
Et voces capere atque optatas iungere dextras
Incipit: et prior affatur placido ore latinus:
Venisti tandem: cupidum nec fixa fefellit
Spes animum lux troianae clarissima gentis:
Magnorum quem iussa deum tot casibus actum:
Italia et nostris voluerunt sistere tectis:
Quamquam humana furens nimis ausa licentia sanctas
Turbarit leges: et diuum exciuerit iras.
Quin etiam inuictum totiens meque arma negantem
Tradiderit duri perferre pericula martis
Factum etenim: sed nec paruo stat numina iustas
Indignata animis: misere vltricia poenas.
Nunc age magne phrygum ductor: quando omnis origo
Seditionis abest: et tanti criminis auctor.
Connubiis succede: et promissis hymenaeis.
Sunt mihi regna: iacent ereptis oppida muris
Sola autem fessae spes vnica nata senectae
Te generum: et natum tempus complector in omne.
Quem contra bonus aeneas. rex maxime. nullam
In te horum causam armorum tantique tumultus
Crediderim: placidae assueto sub tempore pacis
Et si qua est: pone hanc curam pater optime queso
Nunc adsum: et patrem et socerum te laetus in omnis
Accipio casus: magni mihi surgit imago
Anchisae: et rursum ardebo genitoris amore.
Talibus orabant inter se: et tecta subibant
Regia: cum studio effusae matresque nurusque
Longaeuique patres stabant iuuenumque cohortes
Pulchra reuisentes troianae corpora gentis
Ante omnes magnum aeneam: cupidoque notabant
Altum animo genus: et praestantem frontis honorem:
Quaesitamque alacres pacemque optata quietis:
Munera laudabant: ceu quando longus et ingens
Agricolas tenuit resolutis nubibus hymber
Suspensos: curuumque diu requieuit aratrum.
Tunc si clarus equos spacioso limine titan
Lasset: et aurato coelum splendore serenet
Laetitia exundant: et sese hortantur agrestes.
Non secus ausonii tam laeto in tempore rerum
Composuere animos: et iam rex alta latinus
Atria: regalesque aditus intrarat: et vna
Optimus aeneas: sequitur quem pulcher iulus:
Dehine itali mixtique phryges: tum splendida lato
Applausu: et magno completur regia coetu:
Haec inter matrum innumera nuruumque caterua
In medium comitata venit lauinia virgo:
Sydereos deiecta oculos: quam troius heros
Virtute et forma ingentem: mirabile dictu
Vt vidit: primo aspectu stupefactus inhaesit:
Et secum turni casus miseratus acerbos
Qui haud parua spe ductus ouans in proelia tantos
Ciuisset motus: durisque arsisset in armis
Tum vero aeterno iunguntur foedera nexu
Connubii: multaque canunt cum laude hymeneos.
Dehinc plausus fremitusque altum super aera mittunt:
Et laetam vocem per regia tecta volutant.
At fidum interea aeneas affatur achaten:
Vadat: et andromache quondam data munera vestes
Intextas auro ferat: et quod saepe solebat
Dum res troianae stabant circumdare collo
Auratum gemmis circumseptumque monile.
Praeterea magnum cratera in pignus amoris:
Quem priamus patri anchisae donauerat olim
Nec mora iussa sequens pulcherrima portat achates
Munera: tunc socer ingentem cratera latinus:
Donatum capit: ac coniunx lauinia vestes
Atque monile decens placido dehinc pectore sese
Demulcent: variisque trahunt sermonibus horas.
Et iam tarda epulas fugientis tempora lucis
Poscebant: mox regali conuiuia luxu
Effundunt latosque alta intra tecta paratus.
Conuenere omnes strato discumbere in ostro
Delitiis iussi: et dapibus se inferre futuris.
Dat manibus crystallus aquas: mensisque reponunt
Flauentem cererem: tum laeta fronte ministri
Innumeri magno distinguunt ordine curas.
Pars dapibus reficit mensas: pars pocula miscet:
Craterasque replet: nunc hac nunc voluitur illac
Turba frequens: varios miscentque per atria motus
At puerum pater immotis spectabat iulum
Luminibus: vultum admirans moresque latinus:
Et grauiter puerili ex ore cadentia verba:
Maturumque animum ante annos: et multa rogabat
Permixtas referens voces: dehinc oscula figens
Dulcia complexum manibus: iunctumque fouebat.
Et nimium exultans foelicem: et munere diuum
Donatum aeneam pro tali prole ferebat.
Postquam epulis compressa fames traducere: longam
Incipiunt fando: et labentem fallere noctem:
Nunc duros troiae casus gentesque pelasgas:
Nunc fera laurentis memorantes proelia pugnae:
Quo primum diffusae acies: quo tela vicissim
Pulsa loco qui primus ouans inuaserit agmen:
Fulmineumque ardens in equo madefecerit ensem
Praecipue tros aeneas seniorque latinus:
Magnorum heroum latiique antiqua potentis
Gesta recensebant: fugientemque horrida gnati
Arma sui saturnum italis latuisse sub oris.
Hinc latium dixisse: genusque in montibus altis
Composuisse vagum: legesque et iura dedisse
Et bacchi: et frugum cultus: dehinc tecta secutum
Esse paterna iouem: vtque electra atlantide cretus
Iasio idaeas caeso phrygiae isset ad vrbes
Dardanus ex chorito multa cum gente profectus
Vtque insignem aquilam dono: et ioue patre superbus
Hectoreae gentis signum: illustresque tulisset:
Primus auum titulos troianae stirpis origo.
Talibus atque aliis inter se longa trahebant
Tempora: tum fremitus laetaeque per atria voces
Alta volant: strepitu ingenti tectum omne repletur
Dant lucem flammae: et lato splendore coruscant.
Consurgunt phryges et cythara resonante sequuntur
Ausonii: et plausum ingeminant: seque agmine toto
Permiscent: variantque pedes: raptimque feruntur
Et iam festa nouem largo connubia luxu
Attigerant celebrata dies: tum maximus haeros
Aeneas vrbem curuo signabat aratro.
Fundabantque domos: et amictas aggere fossas
Ecce autem fatu haud paruum diffundere flammam
Ingentem: et fulgore leuem: et se nubibus altis
Miscentem summo lauinia vertice visa est.
Obstupuit pater aeneas: duplicesque tetendit
Ad coelum cum voce manus: si iupiter vnquam
Gens monitis troiana tuis: terraque marique
Paruit imperiisque libens: si numina vestras
Si metui coluique aras: per siquid agendum est:
Quod restat: placidam foelici afferte quietem
Augurio: et firmate: malisque imponite finem
Talia iactantem circumstitit aurea mater
Se venerem confessa almo et sic edidit ore
Gnate animo pone hanc curam: et meliora capesse
Signa deum: gaudensque bonis succede futuris.
Nunc tibi parta quies: nunc meta extrema malorum:
Nunc tandem optatam componunt saecula pacem.
Nec flammam ad coelos perlatam e vertice charae
Coniugis horresce: at constantem dirige mentem.
Namque erit illa tuum celebri quae sanguine nomen
Troianosque auctura duces ad sydera mittat.
Haec tibi magnanimos sublimi prole nepotes
Conferet: egregiis totum qui laudibus orbem
Complebunt: totumque sua virtute potentes
Sub iuga victoresque trahent quos gloria summo
Oceanum transgressa ingens aequabit olympo
Quos tandem innumera ardens post illustria rerum
Gesta deos factura vehet super aethera virtus
Hanc flammam ventura tuae praeconia gentis
Designant: hoc omnipotens e culmine signum
Sydereo dedit: at tantarum in munera ludum
Quam statuis dicas a nomine coniugis vrbem:
Praeterea sacros troia ex ardente penates
Ereptos compone noua intra moenia: et altos
Infer ad aeternum mansuros tempus honores.
Hi (tibi mira feram) tanto vrbis amore trahentur.
Vt vecti ad sedes alias loca prima latini
Sponte sua repetent: iterumque iterumque reuersi.
O foelix: quem tanta manent: dehinc pace tenebis
Sub placida gentem iliacam: post fessus: et aeuo:
Confectus tandem elysias socer ibit ad vmbras.
Succedes scaeptro: atque italis dominabere: leges
Communes teucrisque ferens: tum laetus ad altum
Te mittes coelum: sic stat sententia diuum:
Dixit: et inde leues fugiens se vexit ad auras.
Aeneas tanto stupefactam numine mentem
Percussus: diuae peragit mandata parentis.
Et iam compositos foelici in pace regebat
Dardanidas: et iam decedens sceptra latinus
Liquerat: et pius aeneas successerat omnem
Ausoniam: lataque potens ditione tenebat.
Iam paribus phryges: atque itali se moribus vltro
Et socia ingenti firmabant pectora amore
Concordique aequas miscebant foedere leges.
Tum medio venus exultans se immisit olympo
Ante iouem: et complexa pedes sic ore locuta est
Omnipotens genitor qui solus ab aethere summo
Cuncta moues: qui res hominum curasque recenses
Dum teucros traheret fortuna inimica recordor
Spondebas finem erumnis: rebusque salute.
Nec tua te promissa pater sententia fallit.
Namque omnes gaudere sacra tres pace per annos
Viderunt italae nullo discrimine partes:
Verum ad syderei missurum culmina coeli
Pollicitus magnum aeneam: meritumque ferebas
Illaturum astris: quid nunc sub pectore versas.’
Iamque optat matura polos aeneia virtus.
Olli hominum sator atque deum dedit oscula ab alto
Pectore verba ferens. quantum cytherea potentem
Aeneam aeneadasque omnes infessus amaui:
Et terra: et pelago: et per tanta pericula vectos:
Nosti: et saepe equidem indolui commotus amore
Gnata tuo: tandemque malis iunone secunda
Imposui finem: nunc stat sententia menti:
Qua ductorem alto phrygium succedere coelo
Institui. et firma est: numeroque inferre deorum
Constat: et id concedo libens: tu si quid in ipso
Mortale est adime: atque astris ingentibus adde:
Quin si alios sua habet virtus: qui laude perenni
Accingant sese gestis praestantibus orbem
Exhorrent: illos rursum super aethera mittam.
Assensere omnes: superi: nec regia iuno
Abnuit: at magnum aeneam suadebat ad altum
Efferri coelum: et voces addebat amicas.
Tum venus aerias descendit lapsa per auras.
Laurentumque petit vicina numicius vndis
Flumineis vbi currit in aequora harundine tectus
Tunc corpus gnati abluere: et deferre sub vndas
Quicquid erat mortale iubet dehinc laeta recentem
Foelicemque animam secum super aera duxit
Immisitque aeneam astris: quem iulia proles
Indigetem appellat: templisque imponit honores.