Panditur interea domus omnipotentis olympi:
Conciliumque vocat diuum pater: atque hominum rex
Sydeream in sedem: terras vnde arduus omnes
Castraque dardanidum aspectat: populosque latinos
Considunt tectis bipatentibus. incipit ipse.
Coelicolae magni quianam sententia vobis
Versa retro.’ tantumque animis certatis iniquis:
Abnueram bello italiam concurrere teucris:
Quae contra vetitum Discordia.’ quis metus aut hos
Aut hos arma sequi ferrumque lacessere suasit.’
Adueniet iustum pugnae (ne accersite) tempus:
Cum fera carthago romanis arcibus olim
Exitium magnum: atque alpes immittet apertas
Tum certare odiis: tum res rapuisse licebit.
Nunc sinite: et placitum laeti componite foedus.
Iuppiter haec paucis. at non venus aurea contra
Pauca refert.
O pater o hominum diuumque aeterna potestas
(Namque aliud quid sit quod iam implorare queamus.’)
Cernis vt insultent rutulli: turnusque feratur
Per medios insignis equis: tumidusque secundo
Marte ruat: non clausa tegunt iam moenia teucros.
Quin intra portas: atque ipsis praelia miscent
Aggeribus moerorum: et inundant sanguine fossae:
Aeneas ignarus abest. nunquamne leuari
Obsidione sines.’ muris iterum imminet hostis
Nascentis troiae: nec non exercitus alter:
Atque iterum in teucros aetolis surgit ab arpis
Tytides: equidem credo mea vulnera restant.
Et tua progenies mortalia demoror arma.
Si sine pace tua: atque inuito numine troes
Italiam petiere: luant peccata: neque illos
Iuueris auxilio: sin tot responsa secuti
Quae superi manesque dabant: cur nunc tua quisquam
Vertere iussa potest: aut cur noua condere fata.’
Quid repetem exustas erycino in littore classes.’
Quid tempestatum regem: ventosque furentes
Aeolia excitos: aut actam nubibus irim:
Nunc etiam manes (haec intentata manebat
Sors rerum) mouet: et superis immissa repente
Alecto: medias italum bacchata per vrbes.
Nil super imperio moueor. sperauimus ista
Dum fortuna fuit: vincant quos vincere mauis.
Si nulla est regio teucris: quam det tua coniunx
Dura: per euersae genitor fumantia troiae
Excidia obtestor: liceat dimittere ab armis
Incolumem ascanium: liceat superesse nepotem:
Aeneas sane ignotis iactetur in vndis.
Et quamcunque viam dederit fortuna sequitur.
Hunc tegere et dirae valeam subducere pugnae.
Est amathus. est celsa mihi paphos: atque cythera:
Idaliaeque domus: positis inglorius armis
Exigat hic aeuum: magna ditione iubeto
Carthago premat ausoniam. nihil vrbibus inde
Obstabit tyriis. quid pestem euadere belli
Iuuit.’ et argolicos medium fugisse per ignes.’
Totque maris vastaeque exhausta pericula terrae:
Dum latium teucri recidiuaque pergama quaerunt.’
Non satius cineres patriae insedisse supremos
Atque solum: quo troia fuit.’ xanthum: et simoenta
Redde oro miseris: iterumque reuoluere casus
Da pater iliacos teucris. tum regia iuno.
Acta furore graui. quid me alta silentia cogis
Rumpere.’ et obductum verbis vulgare dolorem.’
Aeneam hominum quisquam diuumque subegit
Bella sequi.’ aut hostem regi se inferre latino.’
Italiam petiit fatis auctoribus esto:
Cassandrae impulsus furiis: num linquere castra
Hortati sumus.’ aut vitam committere ventis.’
Num puero summam belli: num credere muros.’
Tyrrhenam ve fidem: aut gentes agitare quietas.
Quis deus in fraudem.’ quae dura potentia nostra
Egit.’ vbi hic iuno.’ demissaue nubibus iris.’
Indignum est italos troiam circundare flammas
Nascentem: et patria turnum consistere terra:
Cui pilumnus auus: cui diua venilia mater:
Quid face troianos atra vim ferre latinis.’
Arua aliena iugo premere.’ atque auertere praedas.’
Quid soceros legere.’ et gremiis abducere pactas.
Pacem orare manu: praefigere puppibus arma:
Tu potes aeneam manibus subducere graium.
Proque viro nebulam: et ventos obtendere inanes.
Et potes in totidem classem conuertere nymphas.
Nos aliquid rutulos contra iuuisse nefandum est.
Aeneas ignarus abest: ignarus et absit:
Est paphos: idaliumque tibi: sunt alta cythera.
Quid grauidam bellis vrbem: et corda aspera tentas.’
Nos ne tibi fluxas phrygiae res vertere fundo
Conamur. nos an miseros qui troas achiuis
Obiecit:: quae causa fuit consurgere in arma:
Europamque: asiamque: et foedera soluere furto.’
Me duce dardanius spartam expugnauit adulter.’
Aut ego tela dedi.’ fouique cupidine bella.’
Tum decuit metuisse tuis: nunc sera querelis
Haud iustis assurgis: et irrita iurgia iactas.
Talibus orabat iuno: cunctique fremebant
Caelicolae assensu vario: ceu flumina prima
Cum deprensa fremunt syluis: et caeca volutant
Murmura: venturos nautis prodentia ventos.
Tum pater omnipotens rerum cui prima potestas
Infit. eo dicente deum domus alta silescit:
Et tremefacta solo tellus: silet arduus aether.
Tum zephyri posuere: premit placida aequora pontus
Accipite ergo animis: atque haec mea figite dicta:
Quandoquidem ausonios coniungi foedere teucris
Haud licitum est: nec vestra capit discordia finem:
Quae cuique est fortuna hodie: quam quisque secat spem:
Tros rutulusne ve fuat: nullo discrimine habebo.
Seu fatis italum castra obsidione tenentur:
Siue errore malo troiae monitisque sinistris:
Nec rutulos solvo sua cuique exorsa laborem
Fortunamque ferent. rex iuppiter omnibus idem.
Fata viam inuenient. stygii per flumina fratris
Per pice torrentes atraque voragine ripas
Annuit: et totum nutu tremefecit olympum.
Hic finis fandi: solio tum iuppiter aureo
Surgit: caelicolae medium quem ad limina ducunt.
Interea rutuli portis circum omnibus instant
Sternere caede viros: et moenia cingere flammis.
At legio aeneadum vallis obsessa tenetur.
Nec spes vlla fugae: miseri stant turribus altis
Nequicquam: et rara muros cinxere corona.
Iasius imbrasides icetaoniusque tymetes:
Assaracique duo: et senior cum castore thybris
Prima acies: hos germani sarpedonis ambo:
Et clarus et hemon lycia comitantur ab alta.
Fert ingens toto connixus corpore saxum
Haud partem exiguam montis lyrnesius agmon:
Nec clycio genitore minor. nec fratre menestheo.
Hi iaculis: illi certant defendere saxis.
Molirique ignem: neruoque aptare sagittas.
Ipse inter medios: veneris iustissima cura
Dardanius caput ecce puer detectus honestum.
Qualis gemma micat fuluum quae diuidit aurum:
Aut collo decus: aut capiti: vel quale per artem
Inclusum buxo: aut oricia terebyntho
Lucet ebur. fusos ceruix cui lactea crines
Accipit: et molli subnectit circulus auro.
Te quoque magnanimae viderunt ismare gentes
Vulnera dirigere: et calamos armare veneno
Moeonia generose domo: vbi pinguia culta
Exercentque viri. pactolusque irrigat auro.
Affuit et mnestheus: quem pulsi pristina turni
Aggere moerorum sublimem gloria tollit.
Et capis: hinc nomen campanae ducitur vrbi.
Illi inter sese duri certamina belli
Contulerant: media aeneas freta nocte secabat.
Namque vt ab euandro castris ingressus hetruscis
Regem adit. et regi memorat nomenque: genusque:
Quidue petat: quidue ipse ferat: mezentius arma
Quae sibi conciliet: violentaque pectora turni
Edocet: humanis quae sit fiducia rebus
Admonet: immiscetque preces: haud fit mora tarcon
Iungit opes: foedusque ferit: tum libera fatis
Classem conscendit iussis gens lydia diuum:
Externo commissa duci: aeneia puppis
Prima tenet: rostro phrygios subiuncta leones:
Imminet ida super profugis gratissima teucris.
Hic magnus sedet aeneas: secumque volutat
Euentus belli varios: pallasque sinistro
Affixus lateri. iam quaerit sydera opacae
Noctis iter: iam quae passus terraque marique.
Pandite nunc helicona deae: cantusque mouete:
Quae manus interea thuscis comitetur ab oris
Aeneam: armetque rates: pelagoque vehatur:
Massicus aerata princeps secat aequora tygri.
Sub quo mille manus iuuenum: qui moenia clusi:
Quique vrbem liquere cosas: quis tela sagittae
Chorytique leues humeris: et laetifer arcus.
Vna toruus abas: huic totum insignibus armis.
Agmen: et aurato fulgebat apolline puppis.
Sexcentos illi dederat populonia mater.
Expertos belli iuuenes: ast ilua trecentos
Insula inexhaustis chalibum generosa metallis.
Tertius ille hominum diuumque interpres asilas:
Cui pecudum fibrae: caeli cui sydera parent:
Et linguae volucrum: et praesagi fulminis ignes:
Mille rapit densos acie: atque horrentibus hastis.
Hos parere iubent alpheae ab origine pisae:
Vrbs hetrusca solo: sequitur pulcherrimus astur
Astur equo fidens: et versicoloribus armis.
Tercentum adiiciunt: mens omnibus vna sequendi:
Qui caerete domo: qui sunt minionis in aruis:
Et pyrgi veteres: intempestaeque grauiscae.
Non ego te lygurum ductor fortissime bello
Transierim cygnet: et paucis comitate cupauo.
Cuius holorinae surgunt de vertice pennae.
Crimen amor vestrum: formaeque insigne paternae.
Namque ferunt luctu cygnum phaetontis amati
Populeas inter frondes: vmbramque sororum
Dum canit: et moestum musa solatur amorem
Canentem molli pluma duxisse senectam:
Linquentem terras: et sydera voce sequentem:
Filius aequales comitatus classe cateruas.
Ingentem remis centaurum promouet: ille
Instat aquae: saxumque vndis immane minatur
Arduus: et longa sulcat maria alta carina.
Ille etiam patriis agmen ciet ocnus ab oris
Fatidicae manthus: et tusci filius amnis:
Qui muros: matrisque dedit tibi mantua nomen:
Mantua diues auis: sed non genus omnibus vnum.
Gens illi: triplex: populi sub gente quaterni:
Ipsa caput populis. tusco de sanguine vires.
Hinc quoque quingentos in se mezentius armat:
Quos patre baenaco velatus arundine glauca
Mintius infesta ducebat in aequora pinu.
It grauis aulestes: centenaque arbore fluctum
Verberat assurgens: spumant vada marmore verso
Hunc vehit immanis triton: et caerula concha
Exterrens freta: cui laterum tenus hispida nanti:
Frons hominem praefert: in pristim desinit aluus.
Spumea semifero sub pectore murmurat vnda
Tot lecti proceres ter denis nauibus ibant
Subsidio troiae: et campos salis aera secabant.
Iamque dies coelo discesserat: almaque curru
Noctiuago phoebe medium pulsabat olympum.
Aeneas (neque enim membris dat cura quietem)
Ipse sedens: clauumque regit: velisque ministrat.
Atque illi medio in spatio chorus ecce suarum
Occurrit comitum: nymphae quas alma cybele
Numen habere maris: nymphasque e nauibus esse
Iusserat: innabant partier: fluctusque secabant.
Quot prius aeratae steterant ad littora prorae.
Agnoscunt longe regem: lustrantque choreis:
Quarum quae fandi doctissima cymodocea
Pone sequens dextra puppim tenet: ipsaque dorso
Eminet: ac laeua tacitis subremigat vndis.
Tum sic ignarum alloquitur: vigilas ne deum gens
Aenea.’ vigila: et velis immitte rudentes.
Nos sumus idaeae sacro de vertice pinus:
Nunc pelagi nymphae classis tua: perfidus vt nos
Praecipites ferro rutulus: flammaque premebat:
Rupimus inuitae tua vincula: teque per aequor
Quaerimus: hanc genitrix faciem miserata refecit.
Et dedit esse deas: aeuumque agitare sub vndis:
At puer ascanius muro fossisque tenetur
Tela inter media: atque horrentes marte latinos.
Iam loca iussa tenent forti permixtus hetrusco
Arcas eques: medias illis opponere turmas:
Ne castris iungant: certa est sententia turno:
Surge age: et aurora socios veniente vocari
Primus in arma iube: et clypeum cape: quem dedit ipse
Inuictum ignipotens: atque oras ambiit auro:
Crastina lux mea si non irrita dicta putaris
Ingentes rutulae spectabit caedis aceruos.
Dixerat: et dextra discedens impulit altam
(Haud ignara modi) puppim: fugit illa per vndas
Ocior et iaculo: et ventos aequante sagitta.
Inde aliae celerant cursus: stupet inscius ipse
Tros anchisiades: animos tamen omine tollit.
Tum breuiter super aspectans conuexa precatur.
Alma parens idaea deum: cui dyndima cordi:
Turrigeraeque vrbes: biiugique ad frena leones.
Tu mihi nunc pugnae princeps: tu rite propinques
Augurium: phrygibusque adsis pede diua secondo.
Tantum effatus: et interea reuoluta ruebat
Matura iam luce dies. noctemque fugarat.
Principio sociis edicit signa sequantur:
Atque animos aptent armis: pugnaeque parent se:
Iamque in conspectu teucros habet: et sua castra
Stans celsa in puppi: clypeum tum deinde sinistra
Extulit ardentem: clamorem ad sydera tollunt
Dardanidae e muris: spes addita suscitat iras.
Tela manu iaciunt: quales sub nubibus atris
Strimoniae dant signa grues: atque aethera tranant
Cum sonitu: fugiuntque notos clamore secundo.
At rutulo regi ducibusque ea mira videri
Ausoniis: donec versas ad littora puppes
Respiciunt: totumque allabi classibus aequor.
Ardet apex capiti: cristisque ac vertice flamma
Funditur: et vastos vmbo vomit aureus ignes:
Non secus ac liquida si quando nocte cometae
Sanguinei lugubre rubent: aut syrius ardour.
Ille sitim morbosque ferens mortalibus aegris
Nascitur: et laeuo contristat lumine coelom.
Haud tamen audaci turno fiducia cessit
Littora praeripere: et venientes pellere terra.
Vltro animos tollit dictis: atque increpat vltro.
Quod votis optastis adest: perfringere dextra
In manibus mars ipse viris: nunc coniugis esto
Quisque suae tectique memor: nunc magna referto
Facta patrum: laudes: vltro occurramus ad vndam.
Dum trepidi: egressisque labant vestigia prima:
Audentes fortuna iuuat.
Haec ait: et secum versat quos ducere contra.
Vel quibus obsessos possit concredere muros:
Interea aeneas socios de puppibus altis
Pontibus exponit. multi seruare recursus
Languentis pelagi: et breuibus se credere saltu.
Per remos alii: speculatus littora tarchon
Qua vada non sperat: nec fracta immurmurat vnda
Sed mare inoffensum crescenti allabitur aestu
Aduertit subito proras: sociosque precatur.
Nunc o lecta manus validis incumbite remis.
Tollite: ferte rates: inimicam findite rostris
Hanc terram: sulcumque sibi premat ipsa carina.
Frangere nec tali puppim statione recuso
Arrepta tellure semel: quae talia postquam
Effatus tarchon: socii consurgere tonsis:
Spumantesque rates aruis inferre latinis:
Donec rostra tenent siccum: et sedere carinae
Omnes innocuae: sed non puppis tua tarchon:
Namque inflicta vadis: dorso dum pendet iniquo
Anceps sustentata diu: fluctusque fatigat:
Soluitur: atque viros mediis exponit in vndis:
Fragmina remorum quos et fluitantia transtra
Impediunt: retrahitque pedem simul vnda relabens.
Nec turnum segnis retinet mora: sed rapit acer
Totam aciem in teucros: et contra in littore sistit.
Signa canunt: primus turmas inuasit agrestes
Aeneas: omen pugnae strauitque latinos
Occiso therone: virum qui maximus vltro
Aeneam petit: huic gladio: perque aerea scuta
Per tunicam squallentem auro latus haurit apertum
Inde licham ferit exectum iam matre perempta
Et tibi phoebe sacrum: casus euadere ferri
Cui licuit paruo: nec longe cyssea durum:
Immanemque gyam sternentes agmina claua
Deiecit laeto: nihil illos herculis arma:
Nec validae iuuere manus: genitorque melampus
Alcidae comes: vsque graues dum terra labores
Praebuit: ecce pharon voces dum iactat inertes
Intorquens iaculum clamanti sistit in ore:
Tu quoque flauentem prima lanugine malas
Dum sequeris clycium infoelix noua gaudia cydon
Dardania stratus dextra securus amorum:
Qui iuuenum tibi semper erant: miserande iaceres:
Ni fratrum stipata cohors foret obuia phorci
Progenies: septem numero: septenaque tela
Coniiciunt partim galea: clypeoque resultant
Irrita: deflexit partim stringentia corpus
Alma venus: fidum aeneas affatur achatem.
Suggere tela mihi: non vllum dextera frustra
Torserit in rutulos: steterunt quae in corpore graium
Iliacis campis: tum magnam corripit hastam:
Et iacit: illa volans clypei transuerberat aera
Moeonis: et thoraca simul cum pectore rumpit.
Huic frater subit alcanor: fratremque ruentem
Sustentat dextra: traiecto missa lacerto
Protinus hasta fugit: seruatque cruenta tenorem.
Dexteraque ex humero neruis moribunda pependit.
Tum numitor iaculo fratris de corpore rapto
Aeneam petiit: sed non et figere contra
Est licitum: magnique femur perstrinxit achatae.
Hic curibus fidens primaeuo corpore clausus
Aduenit: et rigida dryopem ferit eminus hasta
Sub mentum grauiter pressa: pariterque loquentis
Vocem: animamque rapit traiecto gutture: at ille
Fronte ferit terram: et crassum vomit ore cruorem.
Tres quoque threicios boreae de gente suprema
Et tris quos idas pater: et patria ismara mittit:
Per varios sternit casus: occurrit alesus.
Auruncaeque manus: subit et neptunnia proles
Insignis messapus equis: expellere tendunt
Nunc hi nunc illi: certatur limine in ipso
Ausoniae: magno discordes aethere venti
Proelia ceu tollunt animis: et viribus aequis:
Non ipsi inter se: non nubila: non mare caedit.
Anceps pugna diu: stant obnixa omnia contra.
Haud aliter troianae acies aciesque latinae
Concurrunt: haeret pede pes: densusque viro vir.
At parte ex alia qua saxa rotantia late
Intulerat torrens: arbustaque diruta ripis.
Arcades insuetos acies inferre pedestres
Vt vidit pallas latio dare terga sequaci.
Aspera quis natura loci dimittere quando
Suasit equos: vnum quod rebus restat egenis
Nunc prece nunc dictis virtutem accendit amaris.
Quo fugitis socii.’ per vos et fortia facta
Per ducis euandri nomen: deuictaque bella:
Spemque meam patriae quae nunc subit aemula laudis.
Fidite ne pedibus. ferro rumpenda per hostes
Est via: qua globus ille virum densissimus vrget:
Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit.
Numina nulla premunt: mortali vrgemur ab hoste:
Mortales totidem nobis animaeque manusque.
Ecce maris magnao claudit nos obice pontus:
Deest iam terra fugae: pelagus troiam ne petetis.’
Haec ait: et medius densos prorumpit in hostes:
Obuius huic primum fatis adductus iniquis
Fit lagus: hunc magno vellit dum pondere saxum
Intorto figit telo discrimina costis
Per medium qua spina dedit: hastamque receptat
Ossibus haerentem. quem non super occupat hisbon:
Ille quidem hoc sperans. nam pallas ante ruentem
Dum furit incautum crudeli morte sodalis
Excipit: atque ensem tumido in pulmone recondite.
Hinc stenelum petit: et rheti de gente vetusta
Anchemolum thalamos ausum imcestare nouercae.
Vos etiam gemini rutulis cecidistis in aruis
Daucia laride: thymberque simillima proles
Indiscreta: suis gratusque parentibus error.
Ai nunc dura dedit vobis discrimina palas:
Nam tibi thymbre caput euandrius abstulit ensis.
Te decisa suum laride dextera quaerit:
Semianimesque micant digiti: ferrumque retractant
Arcadas accensos monitu: et praeclara tuentes
Facta viri: mixtus dolor: et pudor armat in hostes
Tum palas biiugis fugientem rhetea praeter
Traiicit: hoc spacium tantumque morae fuit ilo.
Ilo namque procul validam direxerat hastam:
Quam medius rheteus intercipit / optime teutra
Te fugiens: fratremque tyrem: curruque volutus
Caedit semianimis rutulorum calcibus arua.
Ac velut optato ventis aestate coortis:
Dispersa immittit syluis incendia pastor:
Correptis subito mediis: extenditur vna
Horrida per latos acies vulcania campos.
Ille sedens victor flammas despectat ouantes.
Non aliter socium virtus coit omnis in vnum:
Teque iuuat palla: sed bellis acer alesus
Tendit in aduersos: seque in sua colligit arma.
Hic mactat lacona pheretaque: demodocumque.
Strimonio dextram fulgenti diripit ense
Elatam in iugulum: saxo ferit ora thoantis:
Ossaque dispergit cerebro permixta cruento.
Fata canens syluis genitor celarat alesum:
Vt senior leto canentia lumina soluit
Iniecere manum parcae: taelisque sacrarunt
Euandri: quem sic palas petit ante precatus.
Da nunc thybri pater ferro quod missile libro
Fortunam: atque viam duri per pectus alesi.
Haec arma exuuiasque viri tua quercus habebit.
Audiit illa deus: dum texit imaona alesus
Arcadio infoelix telo dat pectus inermum.
At non caede viri tanta perterrita lausus
Pars ingens belli sinit agmina: primus abantem
Oppositum interimit pugnae: nodumque moramque
Sternitur arcadiae proles sternuntur hetrusci.
Et vos o graiis imperdita corpora teucri.
Agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis:
Extremi addensent acies: nec turba moueri
Tela manusque sinit. hinc palas instat et vrget.
Hinc contra lausus: nec multum discrepat aetas.
Egregii forma: sed quis fortuna negarat
In patriam reditus: ipsos concurrere passus
Haud tamen inter se magni regnator olympi.
Mox illos sua fata manent maiore sub hoste.
Interea soror alma monet succurrere lauso
Turnum: qui volucri curru medium secat agmen.
Vt vidit socios tempus desistere pugnae
Solus ego in palanta feror: soli mihi palas
Debetur: cuperem ipse parens spectator adesset:
Haec ait: et socii cesserunt aequore iusso.
At rutulum abscessu iuuenis tum iussa superba
Miratus stupet in turno: corpusque per ingens
Lumina voluit: obitque truci procul omnia visu.
Talibus et dictis it contra dicta tyranni.
Aut spoliis ego iam raptis laudabor opimis:
Aut laeto insigni: sorti pater aequus vtrique est.
Tolle minas fatus medium procedit in aequor.
Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis.
Desiluit turnus biiugis pedes: apparat ire
Comminus: vtque leo specula cum vidit ab alta
Stare procul campis meditantem in proelia taurum
Aduolat. haud alia est turni venientis imago.
Hunc vbi contiguum missae fore credidit hastae:
Ire prior palas si qua fors adiuuet ausum
Viribus imparibus: magnumque ita ad aethera fatur.
Per patris hospitium: et mensas quas aduena adisti:
Te precor alcide coeptis ingentibus adsis.
Cernat semineci sibi me rapere arma cruenta:
Victoremque ferant morientia lumina turni.
Audiit alcides iuuenem: magnumque sub imo
Corde premit gemitum: achrymasque effundit inanes
Tum genitor natum dictis affatur amicis.
Stat sua cuique dies: breue et irreparabile tempus
Omnibus est vitae: sed famam extendere factis
Hoc virtutis opus: troiae sub moenibus altis
Tot gnati cecidere deum: quin occidit vna
Sarpedon mea progenies: etiam sua turnum
Fata vocant: metasque dati peruenit ad aeui.
Sic ait: atque oculos rutulorum reiicit aruis.
At palas magnis emittit viribus hastam:
Vaginaque caua fulgentem diripit ensem.
Illa volans: humeri surgunt qua tegmina summa
Incidit: atque viam clypei molita per oras:
Tandem etiam magno strinxit de corpore turni.
Hic turnus ferro praefixum robur acuto
In palanta diu librans iacit: atque ita fatur:
Aspice num mage sit nostrum penetrabile telum
Dixerat: ac clypeum tot ferri terga tot aeris
Quem pellis totiens obeat circundata tauri
Vibranti cuspis medium transuerberat ictu:
Loricaeque moras et pectus perforat ingens.
Ille rapit calidum frustra de vulnere telum:
Vna eademque via sanguisque: animusque sequuntur.
Corruit in vulnus: sonitum super arma dedere:
Terram et hostilem moriens petit ore cruento:
Quem turnus super assistens.
Arcades haec inquit memores mea dicta referte.
Euandro: qualem meruit palanta remitto.
Quisquis honos tumuli: quicquid solamen humandi est
Largior. haud illi stabunt aeneia paruo
Hospitia: et laeuo pressit pede talia farus
Exanimem: rapiens immania pondera balthei:
Impressumque nephas vna sub nocte iugali
Caesa manus iuuenum foede: thalamique cruenti
Quae bonus eurycion multo celauerat auro:
Quo nunc turnus ouat spolio: gaudetque potirus.
Nescia mens hominum fati: fortisque futurae
Et seruare modum rebus sublata secundis.
Turno tempus erit: magno cum optauerit emptum
Intactum palanta: et cum spolia ista diemque
Oderit: at socii multo gemitu lachrymisque
Impositum scuto referunt palanta frequentes
O dolor: atque decus magnum rediture parenti:
Haec te prima dies bello dedit: haec eadem aufert:
Cum tamen ingentes rutulorum linquis aceruos.
Nec iam phama mali tanti: sed certior auctor
Aduolat aeneae: tenui discrimine leti
Esse suos: tempus versis succurrere teucris.
Proxima quaeque metit gladio: latumque per agmen
Ardens limitem agit ferro: te turne superbum
Caede noua quaerens. pallas euander in ipsis
Omnia sunt oculis: mensae quas aduena primus
Tunc adiit: dextraeque datae: sulmone creatos
Quattuor hic iuuenes: totidem quos educat vfens
Viuentes rapit inferias quos immolet vmbris.
Captiuoque rogi perfundat sanguine flammas:
Inde mago procul infensam contenderat hastam
Ille astu subit: ac tremebunda superuolat hasta.
Et genua amplectens affatur talia supplex.
Per patrios manes: et spes surgentis iuli
Te precor: hanc animam serues natoque patrique.
Est domus alta: iacent penitus defossa talenta
Caelati argenti: sunt auri pondera sacri:
Infectique mihi. non hic victoria teucrum
Vertitur: haud anima vna dabit discrimina tanta.
Dixerat. aeneas cui contra talia reddit.
Argenti: atque auri memoras quae multa talenta
Gnatis parce tuis: belli commercia turnus
Sustulit ista prior: iam tum palante perempto:
Hoc patris anchisae manes: hoc sentit iulus.
Sic fatus galeam leua tenet: atque reflexa
Ceruice orantis capulo tenus abdidit ensem.
Nec procul haemonides phoebi triuiaeque sacerdos
Infula cui sacra redimibat tempora vitta:
Totus collucens veste: atque insignibus armis:
Quem congressus agit campo: lapsumque superstans
Immolat: ingentique vmbra tegit. arma serestus
Lecta refert humeris: tibi rex gradiue tropheum
Instaurant acies vulcani stirpe creatus
Caeculus et veniens marsorum a montibus vmbro.
Dardanides contra furit: anxuris ense sinistram
Et totum clypei ferro deiecerat orbem
Dixerat ille aliquid magnum. vimque affore verbo
Crediderat: caeloque animum fortasse ferebat
Caniciemque sibi: et longos promiserat annos.
Tarquitus exultans contra fulgentibus armis:
Syluicolae fauno dryope quem nympha crearat:
Obuius ardenti sese obtulit: ille reducta
Loricam clypeique ingens onus impetit hasta.
Tunc caput orantis nequicquam et multa parantis
Dicere deturbat terrae: truncumque tepentem
Prouoluens super haec inimico pectore fatur.
Istic nunc metuende iace: non optima mater
Condet humi: patrio ve onerabit membra sepulchro
Alitibus linquere feris: aut gurgite mersum
Vnda ferret: piscesque impasti vulnera lambent.
Protinus antaeum: et licham prima agmina turni
Persequitur: fortemque numam: fuluumque camertem
Magnanimo volscente satum: ditissimus agri
Qui fuit ausonidum: et tacitis regnauit amyclis
Aegeon qualis centum cui brachia dicunt
Centenasque manus: quinquaginta oribus ignem
Pectoribusque arsisse: iouis cum fulmina contra
Tot paribus streperet clypeis: tot stringeret enses
Sic toto aeneas desceuit in aequore victor
Vt semel intepuit mucro: quin ecce niphei
Quadriiugis in equos aduersaque pectora tendit
Atque illi longe gradientem et dira frementem
Vt videre: metu versi retroque ruentes:
Effunduntque ducem: rapiuntque ad littora currus.
Interea biiugis infert se lucagus albis.
In medios: fraterque liger: sed frater habenis
Flectit equos: strictum rotat acer lucagus ensem:
Haud tulit aeneas tanto feruore furentes
Irruit: aduersaque ingens apparuit hasta.
Cui liger
Non diomedis equos: nec currum cernis achillis
Aut phrygiae campos: nunc belli finis et aeui
His dabitur terris: vesano talia late
Dicta volant ligeri: sed non et troius heros
Dicta parat contra: iaculum nam torquet in hostem.
Lucagus vt pronus pendens in verbera telo
Admonuit biiugos: proiecto dum pede leuo
Aptat se pugnae: subit oras hasta per imas
Fulgentis clypei: tum leuum perforat inguen:
Excussus curru moribundus voluitur aruis.
Quem pius aeneas dictis affatur amaris:
Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum
Prodidit: aut vanae vertere ex hostibus vmbrae.
Ipse rotis saliens iuga deseris. haec ita fatus.
Arripuit biiugos: frater tendebat inermes
Infoelix palmas curru delapsus eodem.
Per te per qui te talem genuere parentes
Vir troiane: sine hanc animam: et miserere precantis.
Pluribus oranti aeneas haud talia dudum
Dicta dabas: morere et fratrem ne desere frater.
Tum latebras animae pectus mucrone recludit.
Talia per campos edebat funera victor
Dardanius: torrentis aquae vel turbinis atri
More furens: tandem erumpunt: et castra relinquunt
Ascanius puer: et nequicquam obsessa iuuentus.
Iunonem interea compellat iuppiter vltro.
O germana mihi: atque eadem gratissima coniunx
Vt rebare venus (nec te sententia fallit)
Troianas sustentat opes: non viuida bello
Dextra viris: animusque ferox: patiensque pericli.
Cui iuno summissa: quid o pulcherrime coniunx
Sollicitas aegram: et tua tristia dicta timentem.
Si mihi quae quondam fuerat: quamque esse decebat
Vis in amore foret: non haec mihi namque negares
Omnipotens: quin et pugnae subducere turnum:
Et dauno possem incolumem seruare parenti.
Nunc pereat: teucrisque pio det sanguine poenas.
Ille tamen nostra deducit origine nomen.
Pilumnusque illi quartus pater: et tua larga
Saepe manu multisque onerauit limina donis.
Cui rex aetherii breuiter sic fatur olympi.
Si mora praesentis laeti tempusque caduco
Oratur iuueni: meque hoc ita ponere sentis.
Tolle fuga turnum. atque instantibus eripe fatis
Hactenus indulsisse vacat: sin altior istis
Sub precibus venia vlla latet: totumque moueri
Mutari ve putas bellum: spes pascis inanes.
Cui iuno illachrymans: quid si quae voce grauaris
Mente dares. atque haec turno rata vita maneret.’
Nunc manet insontem grauis exitus: aut ego veri
Vana feror: quod vt potius formidine falsa
Ludar: et in melius tua qui potes orsa reflectas
Haec vbi dicta dedit coelo se protinus alto
Misit agens hyemem nymbo succincta per auras:
Illiacamque aciem: et laurentia castra petiuit.
Tum dea nube caua: tenuem sine viribus vmbram
In faciem aeneae visu mirabile monstrum
Dardaniis ornat telis: clypeumque iubasque
Diuini assimulat capitis: dat inania verba:
Dat sine mente sonum: gressusque effingit euntis:
Morte obita quales phama est volitare figuras.
Aut quae sopitos deludunt somnia sensus.
At primas laeta ante acies exultat imago.
Irritatque virum telis: et voce lacessit.
Instat cui turnus: stridentemque eminus hastam
Coniicit: illa dato vertit vestigia tergo.
Tum vero aeneam auersum vt cedere turnus
Credidit: atque animo spem turbidus hausit inanem:
Quo fugis aenea: thalamos ne desere pactos:
Hac dabitur dextra tellus quaesita per vndas.
Talia vociferans sequitur strictumque coruscat
Mucronem: nec ferre videt sua gaudia ventos:
Forte ratis celsi coniuncta crepidine saxi
Expositis stabat scalis: et ponte parato.
Qua rex clusinis aduectus osinius oris
Huc sese trepida fugientis imago
Coniicit in latebras: nec turnus segnior instat:
Exuperatque moras: et pontes transilit altos.
Vix proram attigerat: rupit saturnia funem:
Auulsamque rapit reuoluta per aequora nauem.
Illum autem aeneas absentem in proelia poscit.
Obuia multa virum demittit corpora morti.
Tum leuis haud vltra latebras iam quaerit imago.
Sed sublime volans nubi se immiscuit atrae.
Cum turnum medio interea fert aequore turbo.
Respicit ignarus rerum: ingratusque salutis.
Et duplices cum voce manus ad sydera tendit:
Omnipotens genitor tanton me crimine dignum
Duxisti: et tales voluisti expendere poenas.’
Quo feror.’ vnde abii.’ quae me fuga quemue reducet
Laurentis ne iterum muros: aut castra videbo.’
Quid manus illa virum: qui me meaque arma secuti.
Quosve (nefas) omnes nefanda in morte reliqui.
Et nunc pallantes video: gemitumque cadentum
Accipio. quid agam.’ aut quae iam satis ima dehiscat
Terra mihi.’ vos o potius miserescite venti
In rupes in saxa (volens vos turnus adoro)
Ferte ratemL saeuisque vadis immittite syrtis:
Quo neque me rutuli: neque conscia fama sequatur.
Haec memorans animo nunc huc nunc fluctuat illuc:
An sese mucrone ob tantum dedecus amens
Induat: et crudum per costas exigat ensem:
Fluctibus an iaciat mediis: et littora nando
Curua petat: teucrumque iterum se reddat in arma.
Ter conatus vtramque viam: ter maxima iuno
Continuit iuuenemque animi miserata repressit.
Labitur alta secans aestuque fluctuque secondo.
Et patris antiquam dauni defertur ad vrbem.
At iouis interea monitis mezentius ardens
Succedit pugnae: teucrosque inuadit ouantes.
Concurrunt tyrrhenae acies: atque omnibus vni
Vni odiisque viro telisque frequentibus instant.
Ille velut rupes: vastum quae prodit in aequor
Obuia ventorum furiis: expostaque ponto
Vim cunctam: atque minas perfert coelique marisque:
Ipsa immota manens: prolem dolicaonis hebrum
Sternit humi: cum quo latagum: palmumque fugacem:
Sed latagum saxo: atque ingenti fragmine montis
Occupat os faciemque aduersam: poplite palmum
Succiso volui segnem sinit: armaque lauso
Donat habere humeris: et vertice figere cristas:
Necnon euanten phrygium: paridisque minanta
Aequalem comitemque: vna quem nocte theano
In lucem genitori amico dedit: et face praegnans
Cisseis regina parin creat: vrbe paterna
Occubat: ignarum laurens habet ora minanta.
Ac velut ille canum morsu de montibus altis
Actus aper: multos vesulus quem pinifer annos
Defendit: multosque palus laurentia sylua
Pastus harundinea: postquam inter rhetia ventum est.
Substitit: infremuitque ferox: et inhorruit armos.
Nec cuiquam irasci propiusque ve accedere virtus:
Sed iaculis: tutisque procul clamoribus instant.
Haud aliter iustae quibus est mezentius irae.
Non vlli est animus stricto concurrere ferro
Missilibus longe: et vasto clamore lacessunt.
Ille autem impauidus partes cunctatur in omnes
Dentibus infrendens et tergo decutit hastas.
Venerat antiquis coryti de finibus acron
Graius homo: infectos linquens profugus hymeneos.
Hunc vbi miscentem longe media agmina vidit
Purpureum pennis: et pactae coniugis ostro.
Impastus stabula alta leo ceu saepe peragrans
Suadet enim vesana fames: si forte fugacem
Conspexit capream: aut surgentem in cornua ceruum:
Gaudet hyans immane: comasque erexit: et haeret
Visceribus super accumbens: lauit improba teter
Ora cruor.
Sic ruit in densos alacer mezentius hostes.
Sternitur infoelix acron: et calcibus atram
Tundit humum expirans: infractaque tela cruentat.
Atque idem fugientem haud est dignatus oroden
Sternere: nec iacta caecum dare cuspide vulnus
Obuius: aduersoque occurrit: seque viro vir
Contulit: haud furto melior: sed fortibus armis
Tum super abiectum posito pede nixus: et hasta.
Pars belli haud temnenda viri iacet altus orodes:
Conclamant socii: laetum paeana secuti.
Ille autem expirans non me quicumque es inulto
Victor: nec longum laetabere: te quoque fata
Prospectant paria: atque eadem mox arua tenebis:
Ad quem subridens mixta mezentius ira.
Nunc morere. ast de me diuum pater atque hominum rex
Viderit. hoc dicens eduxit corpore telum
Olli dura quies oculos: et ferreus vrget
Somnus: in aeternam clauduntur lumina noctem.
Cedicus alcathoum obtruncat: sacrator hydaspen
Partheniumque rapo: et praedurum viribus orsen
Mesapus croniumque lycaoniumque ericatem
Illum infrenis equi lapsu tellure iacentem:
Hunc peditem pedes: et lycius processerat agis:
Quem tamen haud expers valerus virtutis auitae
Deiicit: atronium salius: saliumque nealces
Insignis iaculo: et longe fallente sagitta.
Iam grauis aequabat luctus: et mutua mauors
Funera: caedebant pariter pariterque ruebant
Victores victique: neque his fuga nota: neque illis.
Dii iouis in tectis iram miserantur inanem
Amborum: et tantos mortalibus esse labores:
Hinc venus: hinc contra spectat saturnia iuno.
Pallida tisiphone media inter milia saeuit.
At vero ingentem quatiens mezentius hastam
Turbidus ingreditur campo: ceu magnus orion
Cum pedes incedit medii per maxima nerei:
Stagna viam scindens: humero supereminet vndas:
Aut summis referens annosam montibus ornum:
Ingrediturque solo: et caput inter nubila condit:
Talis se vastis infert mezentius armis.
Huic contra aeneas speculatus in agmine longo
Obuius ire parat: manet imperterritus ille
Hostem magnanimum opperiens: et mole sua stat.
Atque oculis spacium emensus: quantum satis hastae.
Dextra mihi deus: et telum quod missile libro
Nunc adsint. voueo praedonis corpore raptis
Indutum spoliis ipsum te lause trophaeum
Aeneae: dixit stridentemque eminus hastam
Iecit: at illa volans clypeo est excussa: proculque
Egregium anthorem latus inter et ilia figit:
Herculis anthorem comitem: qui missus ab argis
Haeserat euandro: atque itala consederat vrbe.
Sternitur infoelix alieno vulnere: coelumque
Aspicit: et dulces moriens reminiscitur argos.
Tum pius aeneas hastam iacit: illa per orbem
Aere cauum triplici: per linea terga: tribusque
Transiit intextum tauris opus: imaque sedit
Inguine: sed viris haud pertulit: ocyus ensem
Aeneas vrso tyrrheni sanguine laetus
Eripit a femine: et trepidanti feruidus instat.
Ingemuit chari grauiter genitoris amore
Vt vidit lausus: lachrymaeque per ora volutae.
Hic mortis durae casum: tuaque optima facta:
Siqua fidem tanto est operi latura vetustas:
Non equidem nec te iuuenis memorande silebo.
Ille pedem referens: et inutilis inque ligatus
Cedebat: clypeoque inimicum hastile trahebat.
Proripuit iuuenis: seseque immiscuit armis
Iamque assurgentis dextrae plagamque ferentis
Aeneae subiit mucronem: ipsumque morando
Sustinuit: socii magno clamore sequuntur:
Dum genitor nati parma protectus abiret.
Telaque coniiciunt proturbantque eminus hostem
Missilibus: furit aeneas: tectusque tenet se.
Ac velut effusa siquando grandine nymbi
Praecipitant: omnis campis diffugit arator:
Omnis et agricola et tuta latet arce viator:
Aut amnis ripis: aut alti fornice saxi
Dum pluit: in terris vt possint sole reducto
Exercere diem: sic obrutus vndique telis
Aeneas nubem belli dum detonet: omnes
Sustinet. et lausum increpitat: lausoque minatur.
Quo moriture ruis.’ maioraque viribus audes.’
Fallit te incautum pietas tua: nec minus ille
Exultat demens: saeuae iamque altius irae
Dardanio surgunt ductori: extremaque lauso
Parcae fila legunt: validum namque exigit ensem
Per medium aeneas iuuenem: totumque recondit.
Transiit et parmam mucro leuia arma minacis:
Et tunicam molli mater quam neuerat auro:
Impleuitque sinum sanguis: tum vita per auras
Concessit moesta ad manes: corpusque reliquit.
At vero vt vultum vidit morientis: et ora
Ora modis anchisiades pallentia miris:
Ingemuit miserans grauiter dextramque tetendit
Et mentem patriae subiit pietatis imago.
Quid tibi nunc miserande puer pro laudibus istis.’
Quid pius aeneas tanta dabit indole dignum.’
Arma quibus laetatus habe tua: teque parentum
Manibus: et cineri: siqua est ea cura: remitto.
Hoc tamen infelix miseram solabere mortem:
Aeneae magni dextra cadis: increpat vltro
Cunctantes socios: et terra subleuat ipsum
Sanguine turpantem comptos de morte capillos.
Interea genitor tyberini ad fluminis vndam
Vulnera siccabat lymphis corpusque leuabat.
Arboris accliuis trunco. procul aerea ramis
Dependet galea: et prato grauia arma quiescent.
Stant lecti circum iuuenes: ipse aeger anhelans
Colla fouet: fusus perpexam in pectore barbam
Multa super lauso rogitat: multosque remittit
Qui reuocent moestique ferant mandata parentis.
At lausum socii exanimem super arma ferebant
Flentes ingentem: atque ingenti vulnere victum:
Agnouit longe gemitum praesaga mali mens:
Caniciem multo deformat puluere: et ambas
Ad caelum tendit palmas: et corpore inhaeret.
Tanta ne me tenuit viuendi nate voluntas:
Vt pro me hostili paterer succedere dextrae.
Quem genui: tua ne haec genitor per vulnera seruor
Morte tua viuens.’ heu nunc misero mihi demum
Exilium infoelix: nunc alte vulnus adactum.
Idem ego nate tuum maculaui crimine nomen
Pulsus ob inuidiam solio sceptrisque: meorum
Debueram patriae poenas: odiisque paternis.
Omnes per mortes animam sontem ipse dedissem.
Nunc viuo: nec adhuc homines: lucemque relinquo
Sed linquam: simul hoc dicens attollit in aegrum
Se femur: et quamquam vis dolor alto vulnere tardat
Haud deiectus equum duci iubet: hoc decus illi:
Hoc solamen erat: bellis hoc victor abibat
Omnibus: alloquitur moerentem: et talibus infit.
Rhaebe diu. res siqua diu mortalibus vlla est
Viximus: aut hodie victor spolia illa cruenta:
Et caput aeneae referes: lausique dolorum
Vltor eris mecum: aut aperit si nulla viam uis
Occumbes partier: neque enim fortissime credo
Iussa aliena pati: et dominos dignabere teucros.
Dixit: et exceptus tergo assueta locauit
Membra: manusque ambas iaculis onerauit acutis.
Aere caput fulgens: cristaque hirsutus equine.
Sic cursum in medios rapidus dedit: aestuat ingens
Imo in corde pudor mixtoque insania luctu:
Et furiis agitatus amor: et conscia virtus:
Atque hic aeneam magna ter voce vocauit.
Aeneas agnouit eum: laetusque precatur
Sic pater ille deum faciat: sic altus apollo.
Incipias conferre manum.
Tantum effatus: et infesta subit obuius hasta:
Ille autem quid me erepto saeuissime nato
Terres.’ haec via sola fuit: qua perdere posses.
Nec mortem horremus: nec diuum parcimus vlli
Desine. nam venio moriturus: et haec tibi porto
Dona prius: dixit telumque intorsit in hostem
Inde aliud super: atque aliud: figitque: volatque
Ingenti gyro: sed sustinet aureus vmbo:
Ter circum astantem laeuos equitauit in orbes:
Tela manu iaciens: ter secum troius heros
Immanem aerato circumfert tegmine syluam:
Inde vbi tot traxisse moras: tot spicula tedet
Vellere: et vrgetur pugna congressus iniqua:
Multa mouens animo: iam tandem erumpit: et inter
Bellatoris equi caua tempora coniicit hastam.
Tollit se arrectum quadrupes: et calcibus auras
Verberat: effusumque equitem super ipse secutus
Implicat. eiectoque incumbit cernuus armo.
Clamore incendunt caelum troesque latinique.
Aduolat aeneas: vaginaque eripit ensem.
Et super haec. vbi nunc mezentius acer: vbi illa
Effera vis animi.’ contra tyrrhenus vt auras
Suspiciens hausit caelum: mentemque recepit:
Hostis amare quid increpitas: mortemque minaris.’
Nullum in caede nefas: nec sic ad proelia veni:
Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lausus:
Vnum hoc per siqua est victis venia hostibus oro
Corpus humo patiare tegi:: scio acerba meorum
Circumstare odia: hunc oro defende furorem:
Et me consortem nati concede sepulchro.
Haec loquitur: iuguloque haud inscius accipit ensem
Vndantique animam diffundit in arma cruore.