Oceanum interea surgens aurora reliquit.
Aeneas (quamquam et sociis dare tempus humandis
Praecipitant curae: turbataque funere mens est)
Vota deum primo victor soluebat eoo.
Ingentem quercum decisis vndique armis
Constituit tumulo: fulgentiaque induit arma:
Mezenti ducis exuuias (tibi magne trophaeum
Bellipotens) aptat rorantes sanguine cristas:
Telaque trunca viri: et bis sex thoraca petitum
Perfossumque locis: clypeumque ex aere sinistrae
Subligat: atque ensem collo suspendit eburnum:
Tum socios (namque omnis eum stipata tegebat
Turba ducum) sic incipiens hortatur ouantes.
Maxima res effecta viri timor omnis abesto
Quod superest: haec sunt spolia: et de rege superbo
Primitiae: manibusque meis mezentius hic est.
Nunc iter ad regem nobis: murosque latinos.
Arma parate animis: et spe praesumite bellum:
Nequa mora ignaros (vbi primum vellere signa
Annuerint superi: pubemque educere castris)
Impediat: segnesque metu sententia tardet.
Interea socios inhumataque corpora terrae
Mandemus: qui solus honos acheronte sub imo est
Ite ait egregias animas: quae sanguine nobis
Hanc patriam peperere suo: decorate supremis
Muneribus: moestamque euandri primus ad vrbem
Mittatur palas: quem non virtutis egentem
Abstulit atra dies: et funere mersit acerbo.
Sic ait illachrymans: recipitque ad limina gressum.
Corpus vbi exanimi positum palantis acetes
Seruabat senior: qui parrhasio euandro
Armiger ante fuit: sed non foelicibus aeque
Tum comes auspiciis caro datus ibat alumno.
Circum omnis famulumque manus: troianaque turba
Et moestum iliades crinem de more solutae:
Vt vero aeneas foribus sese intulit altis:
Ingentem gemitum tunsis ad sydera tollunt
Pectoribus: moestoque immugit regia luctu.
Ipse caput niuei fultum palantis: et ora
Vt vidit leuique patens in pectore vulnus
Cuspidis ausoniae: lachrymis ita fatur obortis.
Te ne inquit miserande puer cum laeta veniret
Inuidit fortuna mihi: ne regna videres
Nostra: nec ad sedes victor veherere paternas.’
Non haec euandro de te promissa parenti
Discedens dederam: cum me complexus euntem
Mitteret in magnum imperium: metuensque moneret.
Acres esse viros: cum dura praelia gente.
Et nunc ille quidem spe multum captus inani
Fors et vota facit: cumulatque altaria donis.
Nos iuuenem exanimum. et nil iam caelestibus vllis
Debentem vano moesti comitamur honore:
Infoelix nati funus crudele videbis.
Hi nostri reditus: expectatique triumphi:
Haec mea magna fides: at non euandre pudendis
Vulneribus pulsum aspicies: nec sospite dirum
Optabis nato funus pater: hei mi hi quantum
Praesidium ausonia: et quantum tu perdis iule
Haec vbi defleuit: tolli miserabile corpus
Imperat: et toto lectos ex agmine mittit
Mille viros: qui supremum comitentur honorem
Intersintque patris lachrymis solatia luctus
Exigua ingentis: misero sed debita patri.
Haud segnes alii crates: et molle pheretrum
Arbuteis texunt virgis: et vimine querno:
Extructosque toros obtentu frondis inumbrant.
Hic iuuenem agresti sublimem stramine ponunt.
Qualem virgineo demessum pollice florem.
Seu mollis violae: seu languentis hyacinthi.
Cui neque fulgor adhuc: nec dum sua forma recessit.
Non iam mater alit tellus: viresque ministrat.
Tum geminas vestes ostroque auroque rigentes
Extulit aeneas: quas illi laeta laborum
Ipsa suis quondam manibus sidonia dido
Fecerat: et tenui telas discreuerat auro:
Harum vnam iuueni supremum moestus honorem
Induit: arsurasque comas obnubit amictu:
Multaque praeterea laurentis praemia pugnae
Aggerat: et longo praedam iubet ordine duci:
Addit equos: et tela quibus spoliauerat hostem.
Vinxerat et post terga manus quos mitteret vmbris
Inferias caeso sparsuros sanguine flammam:
Indutosque iubet truncos hostilibus armis:
Ipsos ferre duces: inimicaque nomina figi.
Ducitur infoelix aeuo confectus acetes:
Pectora nunc foedans pugnis nunc vnguibus ora
Sternitur: et toto proiectus corpore terrae:
Ducunt et rutulo perfusos sanguine currus.
Post bellator equus positis insignibus aethon
It lachrymans: guttisque humectat grandibus ora.
Hastam alii galeamque ferunt (nam caetera turnus
Victor habet) tum moesta phalanx teucrique sequuntur:
Tyrrhenique duces: et versis arcades armis:
Postquam omnis longe comitum praecesserat ordo:
Substitit aeneas: gemituque haec addidit alto.
Nos alias hinc ad lachrymas eadem horrida belli
Fata vocant: salue aeternum mihi maxime pala
Aeternumque vale: nec plura effatus ad altos
Tendebat muros: gressumque in castra ferebat.
Iamque oratores aderant ex vrbe latina
Velati ramis oleae veniamque rogantes
Corpora per campos ferro quae fusa iacebant
Redderet: ac tumulo sineret succedere terrae:
Nullum cum victis certamen: et aethere cassis:
Parceret hospitibus quondam socerisque vocatis.
Quos bonus aeneas haud aspernanda precantes
Prosequitur venia: et verbis haec insuper addit.
Quaenam vos tanto fortuna indigna latini
Implicuit bello: qui nos fugiatis amicos.’
Pacem ne exanimis: et martis sorte peremptis
Oratis.’ equidem et viuis concedere vellem
Nec veni ni fata locum: sedemque dedissent:
Nec bellum cum gente gero: rex nostra reliquit
Hospitia: et turni potius se credidit armis.
Aequius huic turnum fuerat se opponere morti:
Si bellum finire manu: si pellere teucros
Apparat: his decuit mecum concurrere telis.
Vixet cui vitam deus: aut sua dextra dedisset:
Nunc ite: et miseris supponite ciuibus ignem.
Dixerat aeneas: olli obstupuere silentes:
Conuersique oculos inter se: atque ora tenebant.
Tum senior semperque odiis: et crimine drances
Infensus iuueni turno: sic ore vicissim
Orsa refert: o fama ingens ingentior armis
Vir troiane: quibus coelo te laudibus aequem:
Iustitiae ne prius mirer belli ne laborum.’
Nos vero haec patriam grati referemus ad vrbem.
Et te si qua viam dederit fortuna latino
Iungemus regi: quaerat sibi foedera turnus.
Quin et fatales murorum attollere moles:
Saxaque subuectare humeris troiana iuuabit.
Dixerat: haec vnoque omnes eadem ore fremebant:
Bis senos pepigere dies: et pace sequestra
Per syluas teucri mixtique impune latini
Errauere iugis: ferro sonat alta bipenni
Fraxinus: euertunt actas ad sydera pinus:
Robora nec cuneis et olentem scindere cedrum:
Nec plaustris cessant vectare gementibus ornos.
Et iam phama volans tanti praenuntia luctus
Euandrum euandrique domos et moenia replet.
Quae modo victorem latio pallanta ferebat.
Arcades ad portas: ruere et de more vetusto
Funereas rapuere faces: lucet via longo
Ordine flammarum: et late discriminat agros.
Contra turba phrygum veniens plangentia iungit
Agmina: quae postquam matres succedere tecto
Viderunt: moestam incendunt clamoribus vrbem.
At non euandrum potis est vis vlla tenere:
Sed venit in medios: pheretro pallante reposto:
Procubuit super: atque haeret lachrymansque gemensque
Et via vix tandem vocis laxata dolore est:
Non haec o palla dederas promissa parenti:
Cautius vt saeuo velles te credere marti.
Haud ignarus eram quantum noua gloria in armis:
Et praedulce decus primo certamine possit:
Primitiae iuuenis miserae: bellique propinqui
Dura rudimenta et nulli exaudita deorum
Vota precesque meae: tuque o sanctissima coniunx
Foelix morte tua: neque in hunc seruata dolorem.
Contra ego viuendo vici mea fata: superstes
Restarem vt genitor: troum socia arma secutum
Obruerent rutuli telis: animam ipse dedissem:
Atque haec pompa domum me non pallanta referret.
Nec vos arguerim teucri: nec foedera: nec quas
Iunximus hospitio dextras: sors ista senectae
Debita erat nostrae: quod si immatura manebat
Mors natum: caesis volscorum milibus ante
Ducentem in latium teucros cecidisse iuuabit
Quin ego non alio digner te funere pala
Quam pius aeneas: et quam magni phryges. et quam
Tyrrhenique duces: tyrrhenum exercitus omnis
Magna trophaea ferunt: quos dat tua dextera laeto.
Tu quoque nunc stares immanis truncus in armis
Esset par aetas et idem si robur ab annis
Turne: sed infoelix teucros quid demoror armis.’
Vadite: et haec memores regi mandata referte.
Quod vitam moror inuisam pallante perempto.
Dextera causa tua est: turnum natoque patrique
Quam debere vides: meritis vacat hic tibi solus
Fortunaeque locus: non vitae gaudia quaero:
Nec fas: sed nato manes perferre sub imos.
Aurora interea miseris mortalibus almam
Extulerat lucem: referens opera: atque labores.
Iam pater aeneas iam curuo in littore tarcon
Constituere pyras: huc corpora quisque suorum
More tulere partum: subiectisque ignibus atris
Conditur in tenebras altum caligine coelom.
Ter circum accensos cincti fulgentibus armis
Decurrere rogos: ter moestum funeris ignem
Lustrauere in equis: vlulatusque ore dedere.
Spargitur et tellus lachrymis: sparguntur et arma.
It coelo clamorque virum clangorque tubarum.
Hic alii spolia occisis direpta latinis.
Coniiciunt igni galeas ensesque decoros.
Frenaque feruentesque rotas: pars munera nota
Ipsorum clypeus: et non foelicia tela.
Multa boum circa mactantur corpora morti.
Setigerosque sues: raptasque ex omnibus agris
In flammam iugulant pecudes: tum littore toto
Ardentes spectant socios: semustaque seruant
Busta: neque auelli possunt: nox humida donec
Inuertit coelum stellis ardentibus aptum.
Nec minus et miseri diuersa in parte latini
Innumeras struxere pyras: et corpora partim
Multa virum terrae infodiunt: auectaque partim
Finitimos tollunt in agros: vrbique remittent.
Caetera confusaeque ingentem caedis aceruum
Nec numero nec honore cremant: tunc vndique vasti
Certatim crebris collucent ignibus agri.
Tertia lux gelidam coelo dimouerat vmbram.
Moerentes altum cinerem: et confusa ruebant
Ossa focis: tepidoque onerabant aggere terrae.
Iam vero in tectis praediuitis vrbe latini
Praecipuus ftagor: et longe pars maxima luctus.
Hic matres miseraeque nurus: hic chara sororum
Pectora moerentum: puerique parentibus orbi
Dirum execrantur bellum turnique hymaeneos:
Ipsum armis: ipsumque iubent decernere ferro:
Qui regnum italiae: et primos sibi poscat honores.
Ingrauat haec saeuus drances: solumque vocari
Testatur: solum posci in certamina turnum.
Multa simul contra variis sententia dictis
Pro turno et magnum reginae nomen obumbrat.
Multa virum meritis sustentat phama trophaeis
Hos inter motus medio in flagrante tumultu.
Ecce super moesti magna diomedis ab vrbe
Legati responsa ferunt: nihil omnibus actum
Tantorum impensis operum: nil dona neque aurum:
Nec magnas valuisse preces: alia arma latinis
Quaerenda: aut pacem troiano ab rege petendam.
Deficit ingenti luctu rex ipse latinus.
Fatalem aeneam manifesto numine ferri
Admonet ira deum: tumulique ante ora recentes.
Ergo concilium magnum: primosque suorum
imperio accitos alta intra limina cogit.
Olli conuenere. fluuntque ad regia plenis
Tecta viis: sedet in mediis rex maximus aeuo:
Et primus scaeptris haud laeta fronte latinus:
Atque hic legatos aetola ex vrbe remissos
Quae referant fari iubet: et responsa reposcit:
Ordine cuncta suo: tum facta silentia linguis:
Et venulus dicto parens ita farier infit.
Vidimus o ciues diomedem argiuaque castra:
Atque iter emensi casus superauimus omnes:
Contigimusque manum: qua concidit ilia tellus.
Ille vrbem argiripam patriae cognomine gentis
Victor gargani condeabat iapygis agris.
Postquam introgressi: et coram data copia fandi.
Munera praeferimus: nomen patriamque docemus.
Qui bellum intulerint: quae causa attraxerit arpos.
Auditis ille haec placido sic reddidit ore.
O fortunatae gentes: saturnia regna:
Antiqui ausonii: quae vos fortuna quietos
Sollicitat: suadetque ignota lacessere bella.’
Quicumque iliacos ferro violauimus agros:
Mitto ea quae muris bellando exhausta sub altis.
Quos simois premat ille viros: infanda per orbem
Supplicia: et scelerum poenas expendimus omnes:
Vel priamo miseranda manus: scit triste mineruae
Sydus: et euboicae cautes: vltorque caphareus.
Militia ex illa diuersum ad littus abacti:
Atrides prothei menelaus adusque columnas
Exulat: aetneos vidit cyclopas vlyxes:
Regna neoptolemi referam versosque penates
Idomenei.’ libycoue habitantes littore locros.’
Ipse mycenaeus magnorum ductor achiuum
Coniugis infandum prima inter limina dextra
Oppetiit: deuicta asia subsedit adulter:
Inuidisse deos: patriis vt redditus oris.
Coniugium optatum: et pulchram calydona viderem.
Nunc etiam horribili visu portenta sequuntur:
Et socii amissi petierunt aethera pennis:
Fluminibusque vagantur aues (heu dira meorum
Supplicia) et scopulos lachrymosis vocibus implent.
Haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt
Tempore: cum ferro coelestia corpora demens
Appetii: et veneris violaui vulnere dextram:
Ne vero: ne me ad tales impellite pugnas:
Nec mihi cum teucris vllum post eruta bellum
Pergama: nec veterum memini: laetorue malorum:
Munera quae patriis ad me portastis ab oris
Vertite ad aeneam: stetimus tela aspera contra:
Contulimusque manus experto credite: quantus
In clypeum assurgat: quo turbine torqueat hastam.
Si duo praeterea tales idaea tulisset
Terra viros: vltro inachias venisset ad vrbes
Dardanus: et versis lugeret graecia fatis:
Quicquid apud durae cessatum est moenia troiae
Hectoris aeneaeque manu: victoria graium
Haesit: et in decimum vestigia rettulit annum.
Ambo animis: ambo insignes praestantibus armis.
Hic pietate prior: coeant in foedera dextrae
Qua datur: ast armis concurrant arma cauete:
Et responsa simul quae sint rex optime regum
Audisti: et quae sit magno sententia bello.
Vix ea legati. variusque per ora cucurrit
Ausonidum turbata fremor: ceu saxa morantur
Cum rapidos amnes fit clauso gurgite murmur
Vicinaeque fremunt ripae crepitantibus vndis.
Vt primum placati animi: et trepida ora quierunt
Praefatus diuos: solio rex infit ab alto.
Ante equidem summa de re statuisse latini
Et vellem: et melius fuerat: non tempore tali
Cogere concilium: cum muros odsidet hostis.
Bellum importunum ciues cum gente deorum
Inuictisque viris gerimus: quos nulla fatigant
Proelia: nec victi possunt absistere ferro.
Spem si quam accitis aetolum habuistis in armis
Ponite: spes sibi quisque sed haec quam angusta videtis.
Caetera qua rerum iaceant perculsa ruina
Ante oculos: interque manus sunt omnia vestras.
Nec quen quam incuso. potuit quae plurima virtus
Esse / fuit: toto certatum est corpore regni.
Nunc adeo quae sit dubiae sententia menti
Expediam: et paucis (animos adhibete) docebo.
Est antiquus ager thusco mihi proximus amni
Longus in occasum fines super vsque sicanos.
Aurunci: rutulique serunt et vomere duros
Exercent colles: atque horum asperrima pascunt.
Haec omnis region: et celsi plaga pinea montis
Cedat amicitiae teucrorum: et foederis aequas
Dicamus leges: sociosque in regna vocemus.
Considant: si tantus amor et moenia condant.
Sin alios fines: aliamque capessere gentem
Est animus: possuntque solo decedere nostro:
Bis denas italo texamus robore naues.
Seu pluris complere valent: iacet omnis ad vndam
Materies: ipsi numerumque: modumque carinis
Praecipiant: nos aera: manus: naualia demus:
Praeterea qui dicta ferant: et foedera firment:
Centum oratores prima de gente latinos
Ire placet: pacisque manu praetendere ramos:
Munera portantes: aurique: eborisque talenta.
Et sellam regni trabeamque insignia nostri.
Consulite in medium: et rebus succurrite fessis.
Tum drances idem infensus: quem gloria turni
Obliqua inuidia: stimulisque agitabat amaris
Largus opum: et lingua melior: sed frigida bello
Dextera. consiliis habitus non futilis auctor:
Seditione potens: genus huic materna superbum
Nobilitas dabat: incertum de patre ferebat.
Surgit: et his onerat dictis atque aggerat iras.
Rem nulli obscuram: nec nostrae vocis egentem
Consulis o bone rex: cuncti se scire fatentur
Quid fortuna ferat populi: sed dicere mussant
Det libertatem fandi: flatusque remittat:
Cuius ob auspicium infaustum: moresque sinistros
(Dicam equidem: licet arma mihi mortemque minetur)
Lumina tot cecidisse ducum: totamque videmus
Consedisse vrbem luctu: dum troia tentat
Castra fugae fidens: et caelum territat armis.
Vnum etiam donis istis: quae plurima mitti
Dardanidis: dicique iubes vnum optime regum
Adiicias: nec te vllius violentia vincat:
Quin natam egregio genero: dignisque hymenaeis
Des pater: et pacem hanc aeterno foedere iungas.
Quod si tantus habet mentes: et pectora terror
Ipsum obtestemur: veniamque oremus ab ipso
Cedat ius proprium regi: patriaeque remittat.
Quid miseros totiens in aperta pericula ciues
Proiicis: o latio caput: horum et causa malorum.’
Nulla salus bello: pacem te poscimus omnes
Turne: simul pacis solum inuiolabile pignus.
Primus ego inuisum quem tu tibi fingis et esse
Nil moror: en supplex venio miserere tuorum
Pone animos: et pulsus abi: sat funera fusi
Vidimus ingentes et desolauimus agros:
Aut si fama mouet: si tantum pectore robur
Concipis: et si adeo dotalis regia cordi est:
Aude: atque aduersum fidens fer pectus in hostem:
Scilicet vt turno contingat regia coniunx:
Nos animae viles inhumata infletaque turba
Sternamur campis: etiam tu si qua tibi vis:
Si patrii quid martis habes illum aspice contra
Qui vocat
Talibus exarsit dictis violentia turni:
Dat gemitum: rumpitque has imo pectore voces.
Larga quidem semper drance tibi copia fandi.
Tum cum bella manus poscunt: patribusque vocatis
Primus ades: sed non replenda est curia verbis.
Quae tuto tibi magna volant: dum distinet hostem
Agger murorum: nec inundant sanguine fossae.
Proinde tona eloquio: solitum tibi meque timoris
Argue tu drance: quando tot stragis aceruos
Teucrorum tua dextra dedit: passimque trophaeis
Insignis agros: possit quid viuida virtus
Experiare licet: nec longe scilicet hostes
Quaerendi nobis: circumstant vndique muros.
Imus in aduersos: quid cessas: an tibi mauors
Ventosa in lingua: pedibusque fugacibus istis
Semper erit.’
Pulsus ego.’ aut quisquam merito foedissime pulsum
Arguet: iliaco tumidum qui crescere tybrin
Sanguine: et euandri totam cum stirpe videbit
Procubuisse domum: atque exhaustos arcadas armis.’
Haud ita me experti bitias et pandarus ingens
Et quos mille die victor sub tartara misi
Inclusus muris: hostilique aggere septus.
Nulla salus bello: capiti cane talia demens
Dardanio: rebusque tuis. proinde omnia magno
Ne cessa turbare metu atque extollere vires
Gentis bis victae: contra premere arma latini:
Nunc et myrmidonum proceres phrygia arma tremescunt
Nunc et tytides et larissaeus achilles.
Amnis et adriacas retro fugit aufidus vndas:
Vel cum se pauidum contra mea iurgia fingit
Artificis scelus et formidine crimen acerbat.
Nunquam animam talem dextra hac (absiste moueri)
Amittes: habitet tecum: et sit pectore in isto:
Nunc ad te: et tua magna pater consulta reuertor.
Si nullam nostris vltra spem ponis in armis:
Si tam deserti sumus: et semel agmine verso
Funditus occidimus: neque habet fortuna regressum:
Oremus pacem: et dextras tendamus inermes.
Quamquam o: si solitae quicquam virtutis adesset:
Ille mihi ante alios: fortunatusque laborum
Egregiusque animi: qui ne quid tale videret
Procubuit: moriens et humum semel ore momordit.
Sin et opes nobis: et adhuc intacta iuuentus
Auxilioque vrbes italae populique supersunt:
Sin et troianis cum multo gloria venit
Sanguine: sunt illis sua funera: parque per omnes
Tempestas: cur indecores in limine primo
Deficimus: cur ante tubam tremor occupat artus.’
Multa dies variisque labor mutabilis aeui
Rettulit in melius: multos alterna reuisens
Lusit: et in solido rursus fortuna locauit.
Non erit auxilio nobis aetolus et arpi:
At mesapus erit: foelixque tolumnius: et quos
Tot populi misere duces: nec parua sequetur
Gloria delectos latio: et laurentibus agris.
Est et volscorum egregia de gente camilla
Agmen agens equitum: et florentes aere cateruas.
Quod si me solum teucri in certamina poscunt:
Idque placet: tantumque bonis communibus obsto:
Non adeo has exosa manus victoria fugit:
Vt tanta quicquam pro spe tentare recusem.
Ibo animis contra vel magnum praestet achillem:
Factaque vulcani manibus paria induat arma:
Ille licet: vobis animam hanc soceroque latino
Turnus ego haud vlli vterum virtute secundus
Deuoueo: solum aeneas vocat.’ et vocet oro:
Nec drances potius siue est haec ira deorum
Morte luat: siue est virtus et gloria tollat.
Illi haec inter se dubiis de rebus agebant
Certantes: castra aeneas aciemque mouebat.
Nuncius ingenti per regia tecta tumultu
Ecce ruit: magnisque vrbem terroribus implet:
Instructos acie thyberino a flumine teucros
Tyrrhenamque manum totis descendere campis.
Extemplo turbati animi: concussaque vulgi
Pectora: et arrectae stimulis haud mollibus irae.
Arma manu trepidi poscunt: fremit arma iuuentus
Flent moesti: mussantque patres: hic vndique clamor
Dissensu vario magnus se tollit: in auras.
Haud secus atque alto in luco cum forte cateruae
Consedere auium piscosoue amne padusae
Dant sonitum rauci per stagna loquacia cygni.
Immo ait o ciues arrepto tempore turnus
Cogite concilium: et pacem laudate sedentes.
Illi armis in regna ruunt: nec plura locutus.
Corripuit sese: et tectis citus extulit altis.
Tu voluse armari volscorum edice maniplis:
Duc ait et rutulos: equitem mesapus in armis.
Et cum fratre coras latis diffundite campis.
Pars aditus vrbis firmet: turresque capessat:
Caetera qua iusso mecum manus inferat arma.
Ilicet in muros tota discurritur vrbe.
Concilium ipse pater: et magna incepta latinus
Deserit: ac tristi turbatus pectore differ.
Multaque se incusat: qui non acceperit vltro
Dardanium aeneam: generumque asciuerit vrbi.
Praefodiunt alii portas: aut saxa sudesque
Subiiciunt: bello dat signum rauca cruentum
Buccina: tum muros varia cinxere corona
Matronae: puerique: vocat labor vltimus omnes.
Nec non ad templum summasque ad palladis arces.
Subuehitur magna matrum regina caterua
Dona ferens: iuxtaque comes lauinia virgo:
Causa mali tanti: oculos deiecta decoros.
Succedunt matres: et templum thure vaporant:
Et moestas alto fundunt de limine voces.
Armipotens belli praeses tritonia virgo
Frange manu telum phrygii praedonis: et ipsum
Pronum sterne solo: portisque effunde sub altis.
Cingitur ipse furens certatim in proelia turnus:
Iamque adeo rutulum thoraca indutus ahenis
Horrebat squamis: surasque incluserat auro.
Tempora nudus adhuc laterique accinxerat ensem.
Fulgebatque alta decurrens aureus arce:
Exultatque animis: et spe iam praecipit hostem.
Qualis vbi abruptis fugit: praesepia vinclis.
Tandem liber equus: campoque potitus aperto:
Aut ille in pastus armentaque tendit equarum:
Aut assuetus aquae perfundi flumine noto
Emicat: arrectisque fremit ceruicibus alte
Luxurians: luduntque iubae per colla: per armos:
Obuia cui volscorum acie comitante camilla
Occurrit: portisque ab equo regina sub ipsis
Desiluit: quam tota cohors imitata relictis
Ad terram defluxit equis: tum talia fatur.
Turne sui merito siqua est fiducia forti
Audeo: et aeneadum promitto occurrere turmae:
Solaque tyrrhenos equites ire obuia contra.
Me sine prima manu tentare pericula belli.
Tu pedes ad muros subsiste: et moenia serua.
Turnus ad haec oculos horrenda in virgine fixus:
O decus italiae virgo quas dicere grates:
Quas ve referre parem.’ sed nunc (est omnia quando
Iste animus supra) mecum partire laborem.
Aeneas (vt fama fidem missique reportant
Exploratores) equitum leuia improbus arma
Praemisit: quaterent campos: ipse ardua montis
Per deserta iugo superans aduentat ad vrbem.
Furta paro belli: conuexo in tramite syluae
Vt biuias armato obsidam milite fauces.
Tu tyrrhenum equitem collatis excipe signis.
Tecum acer mesapus erit: turmaeque latinae:
Tyburtique manus ducis: et tu concipe curam:
Sic ait: et paribus mesapum in proelia dictis
Hortatur: sociosque duces: et pergit in hostem.
Est curuo anfractu valles accommoda fraudi
Armorumque dolis: quem densis frondibus atrum
Vrget vtrinque latus: tenuis quo semita ducit:
Angustaeque ferunt fauces: aditusque maligni.
Hanc super in speculis: summoque in vertice montis
Planicies ignota iacet tutique receptus:
Seu dextra laeuaque velis occurrere pugnae:
Siue instare iugis: et grandia voluere saxa.
Huc iuuenis nota fertur regione viarum:
Arripuitque locum: et syluis insedit iniquis.
Velocem interea superis in sedibus opim
Vnam ex virginibus sociis: sacraque caterua
Compellabat: et has tristes latonia voces
Ore dabat: graditur bellum ad crudele camilla
O virgo: et nostris nequicquam cingitur armis:
Chara mihi ante alias: nec enim nouus iste dianae
Venit amor: subitaque animum dulcedine mouit.
Pulsus ob inuidiam regno: viresque superbas
Priuerno antiqua metabus: cum excederet vrbe:
Infantem fugiens media inter proelia belli
Substulit exilio comitem: matrisque vocauit
Nomine casmillae mutata parte camillam.
Ipse sinu prae se portans iuga longa petebat
Solorum nemorum: taela vndique saeua premebant:
Et circumfuso volitabant milite volsci.
Ecce fugae medio summis amasenus abundans
Spumabat ripis: tantus se nubibus imber
Ruperat: ille innare parans infantis amore
Tardatur: charoque oneri timet: omnia secum
Versanti subito vix haec sententia sedit:
Telum immane manu valida quod forte gerebat
Bellator solidum nodis: et robore cocto.
Huic natam libro: et syluestri subere clausam
Implicat: atque habilem mediae circumligat hastae
Quam dextra ingenti librans: ita ad aethera fatur.
Alma tibi hanc nemorum cultrix latonia virgo
Ipse pater famulam voueo: tua prima per auras
Tela tenens supplex hostem fugit: accipe testor
Diua tuam: quae nunc dubiis committitur auris.
Dixit: et adducto contortum hastile lacerto
Immittit: sonuere vndae: rapidum super amnem
Infoelix fugit in iaculo stridente camilla.
At metabus magna propius iam vrgente caterua
Dat sese fluuio: atque hastam cum virgine victor
Gramineum donum truviae de cespite vellit.
Non illum tectis: non vllae moenibus vrbes
Accepere: nec ipse manus feritate dedisset:
Pastorum et solis exegit montibus aeuum.
Hic natam in dumis: interque horrentia lustra
Armentalis equae mammis: et lacte ferino
Nutribat: teneris immulgens vbera labris.
Vtque pedum primis infans vestigia plantis
Institerat: iaculo palmas onerauit acuto.
Spiculaque ex humero paruae suspendit: et arcum
Pro crinali auro: pro longae tegmine pallae
Tygridis exuuiae per dorsum avertice pendent.
Tela manu iam tum tenera puerilia torsit:
Et fundam tereti circum caput egit habena:
Strymoniamque gruem aut album deiecit olorem.
Multae illam frustra tyrrhena per oppida matres
Optauere nurum: sola contenta diana
Aeternum telorum: et virginitatis amorem
Intemerata colit: vellem haud correpta fuisset
Militia tali: conata lacessere teucros.
Chara mihi comitumque foret nunc vna mearum.
Verum age quandoquidem fatis vrgetur acerbis
Abere nympha polo: finisque inuise latinos
Tristis vbi infausto committitur omine pugnae.
Haec cape: et vltricem pharetra deprome sagittam
Hac quicumque sacrum violarit vulnere corpus:
Tros italus ve mihi pariter det sanguine poenas.
Post ego nube caua miserandae corpus et arma
Inspoliata feram tumulo: patriaeque reponam.
Dixit: at illa leuis coeli demissa per auras
Insonuit nigro circumdata turbine corpus.
At manus interea muris troiana propinquat:
Hetruscique duces equitumque. exercitus omnis
Compositi numero in turmas: fremit aequore toto
Insultans sonipes: et pressis pugnat habenis
Huc obuersus: et huc tum late ferreus hastis
Horret ager: campique armis sublimibus ardent.
Necnon mesapus contra celeresque latini
Et cum fratre coras: et virginis ala camillae
Aduersi campo apparent: hastasque reductis
Protendunt longe dextris: et spicula vibrant:
Aduentusque virum: fremitusque ardescit equorum:
Iamque intra iactum teli progressus vterque
Substiterat: subito erumpunt clamore: furentesque
Exhortantur equos: fundunt simul vndique tela
Crebra niuis ritu: coelumque obtexitur vmbra.
Continuo aduersis tyrrhenus: et acer aconteus
Connixi incurrunt hastis: primique ruinam
Dant sonitum ingenti perfractaque quadrupedantum
Pectora pectoribus rumpunt: excussus aconteus
Fulminis in morem: aut tormento ponderis acti
Praecipitat longe: et vitam dispergit in auras:
Extemplo turbatae acies: versique latini
Reiiciunt parmas: et equos ad moenia vertunt.
Troes agunt: princeps turmas inuasit asillas:
Iamque propinquabant portis: rursusque latini
Clamorem tollunt: et mollia colla reflectunt.
Hi fugiunt: penitusque datis referuntur habenis.
Qualis vbi alternis procurrens gurgite pontus
Nunc ruit ad terram: scopulusque superiacit vndam
Spumeus: extremamque sinu perfundit harenam.
Nunc rapido retro atque aestu reuoluta resorbens
Saxa fugit: littusque vado labente relinquit.
Bis thusci rutulos egere ad moenia versos.
Bis reiecti armis respectant terga tegentes:
Tertia sed postquam congressi in proelia totas
Implicuere inter se acies: legitque virum vir:
Tum vero et gemitus morientum: et sanguine in alto
Armaque corporaque et permixti caede virorum:
Semianimes voluuntur equi: pugna aspera surgit.
Orsilochus remuli (quando ipsum horrebat adire)
Hastam intorsit equo: ferrumque sub aure reliquit.
Quo sonipes ictu furit arduus: altaque iactat
Vulneris impatiens arrecto pectore crura.
Voluitur ille excussus humi: catillus iollam.
Ingentemque animis ingentem corpore: et armis
Deiicit herminium nudo cui vertice fulua
Caesaries nudique humeri: nec vulnera terrent.
Tantus in arma patet. latos huic hasta per armos
Acta tremit: duplicatque virum transfixa dolorem:
Funditur ater vbique cruor: dant funera ferro
Certantes: pulchramque petunt per vulnera mortem.
At medias inter caedes exultat. amazon
Vnum exerta latus pugnae pharetrata camilla:
Et nunc lenta manu spargens hastilia densat:
Nunc validam dextra rapit indefessa bipennem.
Aureus ex humero sonat arcus: et arma dianae.
Illa etiam (si quando in tergum pulsa recessit)
Spicula conuerso fugientia dirigit arcu.
At circum lectae comites larinaque virgo
Tullaque: et aeratam quatiens tarpeia securim
Italides: quas ipsa decus sibi dia camilla
Delegit pacisque bonae: bellique ministras:
Quales threiciae cum flumina thermodoontis
Pulsant: et pictis bellantur amazones armis.
Seu circum hippolyten: seu cum se martia curru
Penthesilea refert: magnoque vlulante tumultu
Foeminea exultant lunatis agmina peltis.
Quem telo primum: quem postremum aspera virgo
Deiicis.’ aut quot humi morientia corpora fundis.’
Eumenium clycio primum patre: cuius apertum
Aduersi longa transuerberat abiete pectus.
Sanguinis ille vomens riuos cadit: atque cruentam
Mandit humum.’ moriensque suo sub vulnere versat
Tum lyrin pegasumque super: quorum alter habenas
Suffosso reuolutus equo dum colligit: alter
Dum subit: ac dextram labenti tendit inertem
Praecipites pariterque ruunt: his addit amastrum
Hippotadem: sequiturque incumbens eminus hasta.
Tereaque harpalicumque et demophoonta: chrominque.
Quotque emissa manu contorsit spicula virgo:
Tot phrygii cecidere viri: procul ornitus armis
Ignotis: et equo venator hyapige fertur.
Cui pellis latos humeros erepta iuuenco
Pugnatori operit: caput ingens oris hiatus.
Et malae texere lupi cum dentibus albis:
Agrestisque manus armat sparus: ipse cateruis
Vertitur in mediis: et toto vertice supra est.
Hunc illa exceptum (nec enim labor agmine verso)
Traiicit: et super haec inimico pectore fatur.
Syluis te tyrrhene feras agitare putasti.
Aduenit qui vestra dies muliebribus armis
Verba redargueret: nomen tamen haud leue patrum
Manibus hoc referes telo cecidisse camillae.
Protinus orsilochum: et buten duo maxima teucrum
Corpora: sed buten aduersum cuspide fixit
Loricam: galeamque inter: qua colla sedentis
Inuenit: et leuo dependet parma lacerto.
Orsilochum fugiens: magnumque agitata per orbem
Eludit gyro: interior sequiturque sequentem.
Tum validam perque arma viro perque ossa securim
Altior insurgens: oranti: et multa precanti
Congeminat vulnus: calido rigat ora cerebro.
Incidit huic subitoque: aspectu territus haesit
Apenninicolae bellator filius auni:
Haud ligurum extremus. dum fallere fata sinebant.
Isque vbi se nullo iam cursu euadere pugna
Posse: neque instantem reginam auertere cernit:
Consilio versare dolos ingressus: et astu
Incipit haec. quid tam egregium si foemina forti
Fidis equo.’ dimitte fugam: et te cominus aequo
Mecum crede solo pugnaeque accinge pedestri.
Iam nosces ventosa ferat cui gloria fraudem.
Dixit: at illa furens: acrique incensa dolore
Tradit equum comiti: paribusque assistit in armis
Ense pedes nudo: puraque interrita parma.
At iuuenis vicisse dolo ratus: auolat ipse
(Haud mora) conuersisque fugax aufertur habenis
Quadrupedemque citum ferrata calce fatigat.
Vane ligur: frustraque animis elate superbis
Ne quicquam patrias tentasti lubricus artes:
Nec fraus te incolumem fallaci perferet auno.
Haec fatur virgo: et pernicibus ignea plantis
Transit equum cursu: frenisque aduersa prehensis
Congreditur: poenasque inimico ex sanguine sumit.
Quam facile accipiter saxo sacer ales ab alto
Consequitur pennis sublimem in nube columbam.
Comprensamque tenet: pedibusque euiscerat vncis:
Tum cruor: et vulsae labuntur ab aethere plumae.
At non haec nullis hominum sator atque deorum
Obseruans oculis summo sedet altus olympo
Tyrrhenum genitor tarchontem in proelia saeua
Suscitat: et stimulis haud mollibus incitat iras.
Ergo inter caedes: cedentiaque agmina tarchon
Fertur equo: variisque instigat vocibus alas:
Nomine quemque vocans: reficitque in praelia pulsos.
Quis metus o numquam dolituri: et semper inertes
Tyrrheni: quae tanta animis ignauia venit..’
Foemina palantes agit: atque haec agmina vertit:
Quo ferrum: quid ve haec gerimus tela irrita dextris.’
At non in venerem segnes: nocturnaque bella:
Aut vbi curua choros indixit tibia bacchi:
Expectare dapes: et plenae pocula mensae:
Hic amor: hic studium: dum sacra secundus aruspex
Nunciet: ac lucos vocet hostia pinguis in altos.
Haec effatus equum in medios moriturus: et ipse
Concitat: et venulo aduersum se turbidus infert.
Direptumque ab equo dextra complectitur hostem:
Et gremium ante suum multa vi concitus aufert.
Tollitur in coelum clamor cunctique latini
Conuertere oculos: volat igneus aethere tarchon
Arma virumque ferens: tum summa ipsius ab hasta
Defringit ferrum: et partes rimatur apertas:
Qua vulnus laetale ferat: contra ille repugnans
Sustinet a iugulo dextram: et vim viribus exit
Vtque volans alte raptum cum fulua draconem
Fert aquila: implicuitque pedes atque vnguibus haesit.
Saucius at serpens sinuosa volumina versat
Adrectisque horret squamis et sibilat ore
Arduus insurgens: illa haud minus vrget adunco
Luctantem rostro. simul aethera verberat alis.
Haud aliter praedam tyburtum ex agmine tarchon
Portat ouans: ducis exemplum euentumque secuti
Moeonidae incurrunt: cum fatis debitus arruns
Velocem iaculo et multa prior arte camillam
Circuit: et quae sit fortuna facillima tentat:
Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo:
Hac aruns subit: et tacitus vestigia lustrat
Qua uictrix redit illa pedemque exhoste reportat
Hac iuuenis furtim celeres detorquet habenas.
Hos aditus: iamque hos aditus omnemque pererrat.
Vndique circuitum: et certam quatit improbus hastam
Forte sacer cybele choreus: olimque sacerdos
Insignis longe phrygiis fulgebat in armis:
Spumantemque agitabat equum: quem pellis ahenis
In plumam squamis auroque inserta tegebat.
Ipse peregrina ferrugine clarus: et ostro
Spicula torquebat lycio cortinia cornu.
Aureus ex humeris sonat arcus: et aurea vati
Cassida: tum croceam chlamydemque sinusque crepantes
Carbaseos fuluo in nodum collegerat auro:
Pictus acu tunicas: et barbara tegmina crurum.
Hunc virgo siue vt templi praefigeret arma
Troia: captiuo siue vt se ferret in auro
Venatrix: vnum ex omni certamine pugnae
Caeca sequebatur: totumque incauta per agmen
Foemineo praedae: et spoliorum ardebat amore.
Telum ex insidiis cunctanti tempore capto
Coniicit: et superos aruns sic voce precatur.
Summe deum sancti custos soractis Apollo:
Quem primi colimus: cui pineus ardor aceruo
Pascitur: et medium freti pietate per ignem
Cultores multa premimus vestigia pruna.
Da pater hoc nostris aboleri dedecus armis
Omnipotens: non exuuias pulsae ve trophaeum
Virginis: aut spolia vlla peto mihi caetera laudem
Facta ferent haec dira meo dum vulnere pestis
Pulsa cadat: patrias remeabo inglorius vrbem.
Audiit: et voti phoebus succedere partem
Mente dedit: partem volucres dispersit in auras.
Sterneret vt subita turbatam morte camillam
Annuit oranti: reducem vt patria alta videret.
Non dedit: inque notos vocem vertere procellae.
Ergo vt missa manu sonitum dedit hasta per auras
Conuertere animos acies: oculosque tulere
Cuncti ad reginam volsci: nihil ipsa: nec auras:
Nec sonitus memor: aut venientis ab aethere teli:
Hasta sub exertam donec perlata papillam
Haesit: virgineumque alte bibit acta cruorem.
Concurrunt trepidae comites: dominamque ruentem
Suscipiunt: fugit ante omnes exterritus aruns.
Laeticia mixtoque metu: nec iam amplius hastae
Credere: nec telis occurrere virginis audit.
Ac velut ille prius quam tela inimica sequantur:
Continuo in montes sese auius abdidit altos
Occiso pastore lupus magno ve iuuenco
Conscius audacis facti: caudamque remulcens
Subiecit pauitantem vtero: syluasque petiuit.
Haud secus ex oculis se turbidus abstulit aruns:
Contentusque fuga mediis se immiscuit armis.
Illa manu moriens telum trahit: ossa sed inter
Ferreus ad costas alto stat vulnere mucro.
Labitur exanguis: labuntur frigida leto
Lumina purpureus quondam color ora relinquit.
Tum sic expirans accam ex aequalibus vnam
Alloquitur: fida ante alias quae sola camillae:
Qui cum partiri curas: atque haec ita fatur
Hactenus acca soror potui: nunc vulnus acerbum
Conficit: et tenebris nigrescunt omnia circum:
Effuge: et haec turno mandata nouissima prefer.
Succedat pugnae: troianosque arceat vrbe
Iamque vale: simul his dictis linquebat habenas
Ad terram non sponte fluens: tum frigida toto
Paulatim exoluit se corpore: lentaque colla
Et captum leto posuit caput arma relinquens:
Vitaque cum gemitu fugit indignata sub vmbras.
Tum vero immensus surgens ferit aurea clamor
Sydera: deiecta crudescit pugna camilla:
Incurrunt densi simul omnis copia teucrum:
Tyrrhenique duces: euandrique arcadis alae.
At triuiae custos iamdudum in montibus opis
Alta sedet summis: spectatque interrita pugnas.
Vtque procul medio iuuenum in clamore furentum
Prospexit tristi mulctatam morte camillam:
Ingemuitque: deditque has imo pectore voces:
Heu nimium virgo: nimium crudele luisti
Supplicium: teucros conata lacessere bello.
Nec tibi desertae in dumis coluisse dianam
Profuit: aut nostras humeris gessisse pharetras:
Non tamen indecorem tua te regina reliquet
Extrema iam in morte: neque hoc sine nomine laetum
Per gentes erit: aut famam patieris inultae:
Nam quicunque tuum violauit vulnere corpus.
Morte luet merita. fuit ingens monte sub alto
Regis dercenni terreno ex aggere bustum
Antiqui laurentis: opacaque ilice tectum.
Hic dea se primum rapido pulcherrima nisu
Sistit: et aruntem tumulo speculatur ab alto.
Vt vidit fulgentem armis: ac vana tumentem:
Cur inquit diuersus abis.’ huc dirige gressum.
Huc periture veni: capias vt digna camillae
Praemia: tu ne etiam telis moriere dianae.’
Dixit: et aurata volucrem threissa sagittam
Deprompsit pharetra: cornuque infensa tetendit:
Et duxit longe: donec curuata coirent
Inter se capita: et manibus iam tangeret aequis.
Leua aciem ferri dextra neruoque papillam.
Extemplo teli stridorem: aurasque sonantes
Audiit vna aruns: haesitque in corpore ferrum.
Illum expirantem socii: atque extrema gementem
Obliti ignoto camporum in puluere linquunt.
Opis ad aethereum pennis aufertur olympum.
Prima fugit domina amissa leuis ala camillae:
Turbati fugiunt rutuli: fugit acer atinas
Disiectique duces: desolatique manipli:
Tuta petunt: et equis aduersi ad moenia tendunt:
Nec quis quam instantes teucros: laetumque ferentes
Sustentare valet telis: aut sistere contra:
Sed laxos referunt humeris languentibus arcus.
Quadrupedumque putrem cursu quatit vngula campum.
Voluitur ad muros caligine turbidus atra
Puluis: et e speculis percussae pectora matres
Foemineum clamorem ad coeli sydera tollunt:
Qui cursu portas primi rupere patentes:
Hos inimica super mixto premit agmine turba.
Nec miseram effugiunt mortem: sed limine in ipso
Moenibus in patriis: atque inter tuta domorum
Confixi: expirant animas: pars claudere portas:
Nec sociis aperire viam: nec moenibus audent.
Accipere orantes: oriturque miserrima caedes
Defendentum armis aditus: inque arma ruentum.
Exclusi ante oculos lachrymantumque ora parentum
Pars in praecipites fossas vrgente ruina
Voluitur: immissis pars caeca et concita fraenis
Arietat in portas: et duros obiice postes:
Ipsae de muris summo certamine matres
(Monstrat amor verus patriae) vt videre camillam.
Tela manu trepidae iaciunt: ac robore duro
Stipitibus ferrum sudibusque imitantur obustis
Praecipites: primaeque mori pro moenibus audent.
Interea turnum in syluis saeuissimus implet
Nuncius: et iuueni ingentem fert acca tumultum.
Deletas volscorum acies: cecidisse camillam.
Ingruere infestos hostes: et marte secundo
Omnia corripuisse: metum iam ad moenia ferri.
Ille furens: et saeua iouis sic numina poscunt:
Deserit obsessos colles: nemora aspera linquit.
Vix e conspectu exierat: campumque tenebat:
Cum pater aeneas saltus ingressus apertos:
Exuperatque iugum: syluaque euadit opaca.
Sic ambo ad muros rapidi: totoque feruntur
Agmine: nec longe inter se passibus absunt.
Ac simul aeneas fumantes puluere campos
Prospexit longe: laurentiaque agmina vidit:
Et saeuum aeneam agnouit turnus in armis:
Aduentusque pedum flatusque audiuit equorum.
Continuoque ineant pugnam: et proelia tentent:
Ni roseus fessos iam gurgite phoebus hibero
Tinguat equos: noctemque die labente reducat:
Considunt castris ante vrbem: et moenia vallant.