Arma virumque cano troiae qui primus ab oris
Italiam fato profugus lauiniaque venit
Litora: multum ille et terris iactatus et alto
Vi superum saeuae memorem iunonis ob iram:
Multa quoque et bello passus: dum conderet vrbem:
inferretque deos latio: genus unde latinum:
Albanique patres atque altae moenia romae.
Musa mihi causas memora: quo numine laeso
Quid ve dolens regina deum: tot voluere casus
Insignem pietate virum: tot adire labores
Impulerit: Tantae ne animis caelestibus irae.'
Vrbs antiqua fuit: tyrii tenuere coloni:
Carthago: italiam contra: tyberinaque longe
Ostia, dives opum studiisque asperrima belli:
Quam iuno fertur terris magis omnibus vnam
Posthabita coluisse samo: hic illius arma:
Hic currus fuit: hoc regnum dea gentibus esse
Siqua fata sinant: iam tum tenditque fouetque:
Progeniem sed enim troiano a sanguine duci
Audierat: tyrias olim quae verteret arces:
Hinc populum late regem: belloque superbum
Venturum excidio libyae: sic voluere parcas
Id metuens: veterisque memor saturnia belli
Prima quod ad troiam pro charis gesserat argis:
(Necdum etiam causae irarum saeuique dolores
Exciderant animo: manet alta mente repostum
Iudicium paridis: spretaeque iniuria formae,
Et genus inuisum: et rapti ganymedis honores.)
His accensa super: iactatos aequore toto
Troas relliquias danaum: atque immitis achilli
Arcebat longe latio: multosque per annos
Errabant acti fatis maria omnia circum.
Tantae molis erat romanam condere gentem.
Vix e conspectu siculae telluris in altum
Vela dabant laeti: et spumas salis aere ruebant
Cum iuno aeternum seruans sub pectore vulnus
Haec secum. me ne incepto desistere victam:
Nec posse italia teucrorum auertere regem
Quippe vetor fatis: pallas ne exurere classem
Argiuum.' atque ipsos potuit submergere ponto
Vnius ob noxam.' et furias aiacis oili.'
Ipsa iouis rapidum iaculata e nubibus ignem:
Disiecitque rates: evertitque aequora ventis.
Illum expirantem transfixo pectore flammas
Turbine corripuit: scopuloque infixit acuto.
Ast ego, quae diuum incedo regina: iouisque
Et soror et coniunx vna cum gente tot annos
Bella gero: et quisquam numen iunonis adorat
Praeterea: aut supplex aris imponit honorem.'
Talia flammato secum dea corde volutans
Nimborum in patriam loca foeta furentibus austris
Aeoliam venit: hic vasto rex aeolus antro
Luctantes ventos tempestatesque sonoras
Imperio premit: ac vinclis et carcere frenat.
Illi indignantes magno cum murmure montis
Circum claustra fremunt: celsa sedet aeolus arce
Scaeptra tenens: mollitque animos: et temperat iras
Ni faciat: maria ac terras coelumque profundum
Quippe ferant rapidi secum: verrantque per auras:
Sed pater omnipotens speluncis abdidit atris
Hoc metuens: molemque et montis insuper altos
Imposuit, regemque dedit: qui foedere certo
Et premere: et laxas sciret dare iussus habenas.
Ad quem tum iuno supplex his vocibus vsa est.
Aeole (namque tibi diuum pater atque hominum rex
Et mulcere dedit fluctus: et tollere vento.)
Gens inimica mihi tyrrhenum nauigat aequor:
Ilium in italiam portans: victosque penates:
Incute vim ventis: submersasque obrue puppes:
Aut age diuersas: et disiice corpora ponto.
Sunt mihi bis septem prestanti corpore nymphae
Quarum / quae forma pulcherrima / deiopeiam
Connubio iungam stabili: propriamque dicabo.
Omnes vt tecum meritis pro talibus annos
Exigat: et pulchra faciat te prole parentem.
Aeolus haec contra: tuus o regina, quid optes
Explorare labor: mihi iussa capessere fas est.
Tu mihi (quodcumque hoc regni) tu scaeptra: iouemque
Concilias: tu das epulis accumbere diuum:
Nymborumque facis: tempestatumque potentem.
Haec vbi dicta: cauum conuersa cuspide montem
Impulit in latus: ac venti velut agmine facto
Qua data porta ruunt: et terras turbine perflant:
Incubuere mari: totumque a sedibus imis
Una eurusque notusque ruunt: creberque procellis
Aphricus: et vastos voluunt ad littora fluctus.
Insequitur clamorque virum: stridorque rudentum
Eripiunt subito nubes coelumque diemque
Teucrorum ex oculis: ponto nox incubat atra.
Intonuere poli: et crebris micat ignibus aether:
Praesentemque viris intentant omnia mortem.
Extemplo aeneae soluuntur frigore membra:
Ingemit et duplices tendens ad sidera palmas
Talia voce refert. o terque quaterque beati:
Quis ante ora patrum troiae sub moenibus altis
Contigit oppetere. o danaum fortissime gentis
Tytide: me ne iliacis occumbere campis
Non potuisse: tuaque animam hanc effundere dextra.'
Scaeuus vbi aeacidae telo iacet hector: vbi ingens
Sarpedon: vbi tot simois correpta sub vndis
Scuta virum galeasque et fortia corpora voluit?”
Talia iactanti stridens aquilone procella
Velum aduersa ferit: fluctusque ad sydera tollit.
Franguntur remi: tum prora auertit: et vndis
Dat latus insequitur cumulo praeruptus aquae mons.
Hi summo in fluctu pendent: his vnda dehiscens
Terram inter fluctus aperit: furit aestus harenis.
Tris notus arreptas in saxa latentia torquet
Saxa vocant itali mediis quae in fluctibus aras
Dorsum immane mari summo: tris eurus ab alto
In breuia et syrtes vrget: miserabile visu:
Illiditque vadis: atque aggere cingit harenae:
Vnam quae lycios fidumque vehebat oronten:
Ipsius ante oculos ingens a vertice pontus
In puppim ferit: excutitur pronusque magister
Voluitur in caput: ast illam ter fluctus ibidem
Torquet agens circum: et rapidus vorat aequore vortex:
Apparent rari nantes in gurgite vasto.
Arma virum tabulaeque: et Troia gaza per vndas.
Iam validam ilioni nauem: iam fortis achatae:
Et qua vectus abas et qua grandeuus alethes
Vicit hyems: laxis laterum compagibus omnes
Accipiunt inimicum imbrem: rimisque fatiscunt.
Interea magno misceri murmure pontum
Emissamque hyemem sensit neptunnus: et imis
Stagna refusa vadis: grauiter commotus et alto
Prospiciens summa placidum caput extulit vnda:
Disiectam aeneae toto videt aequore classem:
Fluctibus oppressos troas: coelique ruina.
Nec latuere doli fratrem iunonis et irae.
Eurum ad se zephyrumque vocat: dehinc talia fatur.
Tanta ne vos generis tenuit fiducia vestri.'
Iam coelum terram meo sine numine: venti:
Miscere: et tantas audetis tollere moles.'
Quos ego: sed motos praestat componere fluctus.
Post mihi non simili poena commissa luetis.
Maturate fugam: regique haec dicite vestro:
Non illi imperium pelagi: scaeuumque tridentem
Sed mihi sorte datum: tenet ille immania saxa
Vestras eure domos: illa se iactet in aula
Aeolus: et clauso ventorum carcere regnet.
Sic ait: et dicto citius tumida aequora placat:
Collectasque fugat nubes: solemque reducit
Cymothoe simul et triton annixus acuto
Detrudunt naues scopulo: leuat ipse tridenti
Et vastas aperit syrtes: et temperat aequor:
Atque rotis summas leuibus perlabitur vndas:
Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est
Seditio: scaeuitque animis ignobile vulgus:
Iamque faces et saxa volant: furor arma ministrat.
Tum pietate grauem: ac meritis si forte virum quem
Conspexere silent: arrectisque auribus astant:
Ille regit dictis animos et pectora mulcet:
Sic cunctus pelagi cecidit fragor: aequora postquam
Prospiciens genitor coeloque inuectus aperto
Flectit equos: curruque volans dat lora secundo.
Defessi aeneadae quae proxima littora cursu
Contendunt petere: et libiae vertuntur ad oras
Est in secessu longo locus: insula portum
Efficit obiectu laterum: quibus omnis ab alto
Frangitur: inque sinus scindit sese vnda reductos:
Hinc atque hinc vastae rupes geminique minantur
In coelum scopuli: quorum sub vertice late
Aequora tuta silent: tum siluis scaena coruscis
Desuper: horrentique atrum nemus imminet vmbra.
Fronte sub aduersa scopulis pendentibus antrum:
Intus aquae dulces: viuoque sedilia saxo
Nympharum domus: hic fessas non vincula naues
Vlla tenent: vnco non alligat anchora morsu.
Huc septem aeneas collectis nauibus omni
Ex numero subit: ac magno telluris amore
Egressi optata potiuntur troes harena:
Et sale tabentes artus in littore ponunt.
Ac primum silicis scintillam excudit achates:
Succepitque ignem foliis: atque arida circum
Nutrimenta dedit: rapuitque in fomite flammam:
Tunc cererem corruptam vndis: cerealiaque arma
Expediunt fessi rerum: frugesque receptas
Et torrere parant flammis: et frangere saxo.
Aeneas scopulum interea conscendit: et omnem
Prospectum late pelago petit: antea: siquem
Iactatum vento videat: phrygiasque biremes:
Aut capyn: aut celsis in puppibus arma caici.
Nauem in conspectu nullam: tris littore ceruos
Prospicit errantes: hos tota armenta sequuntur
A tergo et longum per valles pascitur agmen:
Constitit hic: arcumque manu: celeresque sagittas
Corripuit: fidus quae tela gerebat achates.
Ductoresque ipsos primum capita alta ferentes
Cornibus arboreis sternit: tum vulgus: et omnem
Miscet agens telis nemora inter frondea turbam
Nec prius absistit: quam septem ingentia victor
Corpora fundat humi: et numerum cum nauibus aequat.
Hinc portum petit: et socios partitur in omnes.
Vina bonus quae deinde cadis onerarat acestes
Littore trinacrio: dederatque abeuntibus heros:
Diuidit: et dictis moerentia pectora mulcet.
O socii (neque enim ignari sumus antemalorum
O passi grauiora. dabit deus his quoque finem:
Vos et scyllaeam rabiem: penitusque sonantes
Accestis scopulos: vos et cyclopea saxa
Experti) reuocate animos moestumque timorem
Mittite: forsan et haec olim meminisse iuuabit:
Per varios casus: per tot discrimina rerum
Tendimus in latium: sedes vbi fata quietas
Ostendunt: illic fas regna resurgere troiae:
Durate: et vosmet rebus seruate secundis.
Talia voce refert: curisque ingentibus aeger
Spem voltu simulat: premit altum corde dolorem.
Illi se praedae accingunt: dapibusque futuris.
Tergora diripiunt costis: et viscera nudant.
Pars in frusta secant verubusque trementia figunt:
Littore ahena locant alii: flammasque ministrant.
Tum victu reuocant vires: fusique per herbam
Implentur veteris bacchi pinguisque ferinae.
Postquam exempta fames epulis: mensaeque remotae:
Amissos longo socios sermone requirunt:
Spemque metumque inter dubii: seu viuere credant:
Siue extrema pati: nec iam exaudire vocatos:
Praecipue pius aeneas: nunc acris oronti
Nunc amyci casum gemit: et credelia secum
Fata lyci: fortemque gyan: fortemque cloanthum.
Et iam finis erat: cum iuppiter aethere summo
Despiciens mare veliuolum: terrasque iacentes:
Litoraque et latos populos: sic vertice coeli
Constitit: et libyae defixit lumina regnis.
Atque illum tales iactantem pectore curas
Tristior: et lachrymis oculos suffusa nitentis
Alloquitur venus: o qui res hominumque deumque
Aeternis regis imperiis: et fulmine terres:
Quid meus aeneas in te committere tantum.'
Quid troes potuere.' quibus tot funera passis
Cunctus ob italiam terrarum clauditur orbis.
Certe hinc romanos olim voluentibus annis,
Hinc fore ductores: reuocato a sanguine teucri:
Qui mare: qui terras omni ditione tenerent
Pollicitus: quae te genitor sententia vertit.'
Hoc equidem occasum troiae: tristisque ruinas
Solabar fatis contraria fata rependens.
Nunc eadem fortuna viros tot casibus actos
Insequitur: quem das finem rex magne laborum.
Antenor potuit mediis elapsus achiuis
Illyricos penetrare sinus: atque intima tutus
Regna lyburnorum et fontem superare timaui:
Vnde per ora nouem vasto cum murmure montis
It mare proruptum: et pelago premit arua sonanti.
Hic tamen ille vrbem pataui: sedesque locauit
Teucrorum: et genti nomen dedit: armaque fixit
Troia: nunc placida compostus pace quiescit:
Nos, tua progenies: coeli quibus annuis arcem:
Nauibus infandum amissis: vnius ob iram
Prodimur: atque italis longe disiungimur oris.
Hic pietatis honos.' sic nos in scaeptra reponis.'
Olli subridens hominum sator atque deorum
Vultu quo coelum tempestatesque serenat:
Oscula libauit natae: dehinc talia fatur.
Parce metu cytherea: manent: immota tuorum
Fata tibi: cernes vrbem et promissa lauini
Moenia: sublimemque feres ad sydera coeli
Magnanimum aenean: neque me sententia vertit.
Hic (tibi fabor enim quando haec te cura remordet:
Longius et voluens fatorum arcana mouebo)
Bellum ingens geret italia: populosque feroces
Contundet: moresque viris: et moenia ponet:
Tertia dum latio regnantem viderit aestas:
Ternaque transierint rutulis hiberna subactis.
At puer ascanius (cui nunc cognomen iulo
Additur: ilus erat dum res stetit ilia regno)
Triginta magnos voluendis mensibus orbes
Imperio explebit. regnumque a sede lauini
Transferet: et longam multa vi muniet albam.
Hic iam tercentum totos regnabitur annos
Gente sub hectorea: donec regina sacerdos
Marte grauis: geminam partu dabit ilia prolem.
Inde lupae fuluo nutricis tegmine laetus
Romulus excipiet gentem: et mauortia condet
Moenia: romanosque suo de nomine dicet.
His ego nec metas rerum: nec tempora pono.
Imperium sine fine dedi: quin aspera iuno
Quae mare nunc terrasque metu coelumque fatigat:
Consilia in melius referet: mecumque fouebit
Romanos rerum dominos gentemque togatam.
Sic placitum: veniet lustris labentibus aetas
Cum domus assaraci phthiam: clarasque mycenas
Seruitio premet: ac victis dominabitur argis.
Nascetur pulchra troianus origine caesar
Imperium oceano: famam qui terminet astris.
Iulius a magno demissum nomen iulo:
Hunc tu olim coelo spoliis orientis honustum
Accipies secura: vocabitur hic quoque votis.
Aspera tum positis mitescent saecula bellis.
Cana fides: et vesta remo cum fratre quirinus
Iura dabunt: dirae ferro: et compagibus arctis
Claudentur belli portae: furor impius intus
Saeua sedens super arma: et centum vinctus ahenis
Post tergum nodis: fremet horridus ore cruento.
Haec ait: et maia genitum demittit ab alto.
Vt terrae: vtque nouae pateant carthaginis arces
Hospitio teucris: ne fati nescia dido
Finibus arceret: volat ille per aera magnum
Remigio alarum: ac libyae citus astitit oris.
Et iam iussa facit: ponuntque ferocia poeni
Corda volente deo: in primis regina quietum
Accipit in teucros animum: mentemque benignam.
At pius aeneas per noctem plurima voluens:
Vt primum lux alma data est exire: locosque
Explorare nouos: quas vento accesserit oras:
Qui teneant (nam inculta videt) homines ne ferae ne
Quaerere constituit: sociisque exacta referre.
Classem in conuexo nemorum sub rupe cauata
Arboribus clausam circum: atque horrentibus vmbris
Occulit: ipse vno graditur comitatus achate:
Bina manu lato crispans hastilia ferro.
Cui mater media sesetulit obuia sylua
Virginis os: habitumque gerens: et virginis arma
Spartanae: vel qualis equos threissa fatigat
Harpalice: volucremque fuga praeuertitur hebrum.
Namque humeris de more habilem suspenderat arcum
Venatrix: dederatque comam diffundere ventis
Nuda genu: nodoque sinus collecta fluentis
Ac prior: heus / inquit / iuuenes monstrate / mearum
Vidistis si quam hic errantem forte sororum
Succinctam pharetra: et maculosae tegmine lyncis
Aut spumantis apri cursum clamore prementem.'
Sic venus: et veneris contra sic filius orsus:
Nulla tuarum audita mihi: neque visa sororum.
O quam te memorem virgo.' namque haud tibi vultus
Mortalis: nec vox hominem sonat: o dea certe:
An phoebi soror: an nympharum sanguinis vna:
Sis foelix: nostrumque leues quaecumque laborem.
Et quo sub coelo: tandem quibus orbis in oris
Iactemur doceas: ignari hominumque locorumque
Erramus: vento huc vastis et fluctibus acti.
Multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra.
Tum venus: haud equidem tali me dignor honore:
Virginibus tyriis mos est gestare pharetram:
Purpureoque alte suras vincire cothurno.
Punica regna vides: tyrios et agenoris vrbem.
Sed fines libyci: genus intractabile bello.
Imperium dido tyria regit vrbe profecta
Germanum fugiens: longa est iniuria: longae
Ambages. sed summa sequar fastigia rerum.
Huic coniunx sichaeus erat ditissimus agri
Phaenicum: et magno miserae dilectus amore:
Cui pater intactam dederat: primisque iugarat
Ominibus: sed regna tyri germanus habebat
Pygmalion / scelere ante alios immanior omnes:
Quos inter medius venit furor: ille sichaeum
Impius ante aras atque auri caecus amore
Clam / ferro / incautum superat / securus amorum
Germanae: factumque diu caelauit: et aegram
Multa malus simulans vana spe lusit amantem.
Ipsa sed in somnis inhumati venit imago
Coniugis ora modis attollens pallida miris.
Crudelis aras: traiectaque pectora ferro
Nudauit: caecumque domus scelus omne retexit:
Tum celerare fugam: patriaque excedere suadet:
Auxiliumque viae veteres tellure recludit
Thesauros ignotum argenti pondus et auri.
His commota fugam dido sociosque parabat
Conveniunt: quibus aut odium crudele tyranni:
Aut metus acer erat: naues quae forte paratae
Corripiunt: onerantque auro: portantur auari
Pygmalionis opes pelago: dux foemina facti.
Deuenere locos: vbi nunc ingentia cernes
Moenia: surgentemque nouae carthaginis arcem.
Mercatique solum facti de nomine byrsam
Taurino quantum possent circumdare tergo.
Sed vos qui tandem.' quibus aut venistis ab oris.'
Quo ve tenetis iter.' quaerenti talibus ille
Suspirans: imoque trahens a pectore vocem.
O dea si prima repetens ab origine pergam
Et vacet annales nostrorum audire laborum:
Ante diem clauso componet vesper olympo.
Nos troia antiqua (si vestras forte per aures
Troiae nomen iit) diuersa per aequora vectos
Forte sua libycis tempestas appulit oris.
Sum pius aeneas: raptos qui ex hoste penates
Classe veho mecum: fama super aethera notus.
Italiam quaero patriam: et genus ab ioue summo.'
Bis denis phrygium conscendi nauibus aequor.
Matre dea monstrante viam data fata secutus.
Vix septem conuulsae vndis euroque supersunt.
Ipse ignotus: egens libyae deserta peragro.
Europa atque asia pulsus. nec plura querentem
Passa venus medio sic inter fata dolore est.
Quisquis es: haud credo: inuisus coelestibus auras
Vitalis carpis: tyriam qui adueneris vrbem.
Perge modo: atque hinc te reginae ad limina perfer.
Namque tibi reduces socios: classemque relatam
Nuntio: et in tutum versis aquilonibus actam:
Ni frustra augurium vani docuere parentes:
Aspice bissenos laetantis agmine cygnos:
Aetherea quos lapsa plaga iouis ales aperto
Turbabat coelo: nunc terras ordine longo
Aut capere aut captas iam despectare videntur.
Vt reduces illi ludunt stridentibus alis:
Et coetu cinxere polum: cantusque dedere:
Haud aliter puppesque tuae: pubesque tuorum
Aut portum tenet: aut pleno subit ostia velo.
Perge modo: et qua te ducit via dirige gressum.
Dixit: et auertens rosea ceruice refulsit:
Ambrosiaeque comae diuinum vertice odorem
Spirauere: pedes vestis defluxit ad imos.
Et vera incessu patuit dea. ille vbi matrem
Agnouit: tali fugientem est voce secutus.
Quid natum totiens crudelis tu quoque falsis
Ludis imaginibus.' cur dextrae iungere dextram
Non datur.' ac veras audire et reddere voces.
Talibus incusat: gressumque ad moenia tendit.
At venus obscuro gradientes aere sepsit:
Et multo nebulae circum dea fudit amictu:
Cernere ne quis eos: neu quis contingere possit:
Moliri ve moram: et veniendi exquirere causas.
Ipsa paphum sublimis: abit sedesque reuisit
Laeta suas: vbi templum illi: centumque sabaeo
Thure calent arae: sertisque recentibus halant.
Corripuere viam interea: qua semita monstrat:
Iamque ascendebant collem: qui plurimus vrbi
Imminet. aduersasque aspectat desuper arces.
Miratur molem aeneas magalia quondam.
Miratur portas: strepitumque: et strata viarum.
Instant ardentes tyrii: pars ducere muros:
Molirique arcem: et manibus subuoluere saxa:
Pars optare locum tecto: et concludere sulco.
Iura magistratusque legunt: sanctumque senatum.
Hic portus alii effodiunt: hic alta theatri
Fundamenta locant alii: immanesque columnas.
Rupibus excidunt scaenis decora alta futuris.
Qualis apes aestate noua per florea rura
Exercet sub sole labor: cum gentis adultos
Educunt foetus: aut cum liquentia mella
Stipant: et dulci distendunt nectare cellas.
Aut onera accipiunt venientum: aut agmine facto
Ignauum fucos pecus a praesepibus arcent.
Feruet opus: redolentque thymo fragrantia mella.
O fortunati quorum iam moenia surgunt
Aeneas ait: et fastigia suspicit vrbis.
Infert se septus nebula (mirabile dictu)
Per medios: miscetque viris: neque cernitur vlli.
Lucus in vrbe fuit media laetissimus vmbra:
Quo primum iactati vndis: et turbine poeni
Effodere loco signum: quod regia iuno
Monstrarat: caput acris equi: sic nam fore bello
Egregiam: et facilem victu per saecula gentem.
Hic templum iunoni ingens sidonia dido
Condebat donis opulentum: et numine diuae:
Aerea cui gradibus surgebant limina: nexaeque
Aere trabes: foribus cardo stridebat ahenis:
Hoc primum in luco noua res oblata timorem
Leniit: hic primum aeneas sperare salutem
Ausus: et afflictis melius confidere rebus.
Namque sub ingenti lustrat dum singula templo
Reginam opperiens: dum quae fortuna sit vrbi
Artificumque manus inter se operumque labores
Miratur: videt iliacas ex ordine pugnas.
Bellaque iam fama totum vulgata per orbem:
Atridas: priamumque: et saeuum ambobus achillem:
Constitit: et lachrymans quis iam locus inquit achate:
Quae regio in terris nostri non plena laboris.'
En priamus: sunt hic etiam sua praemia laudi:
Sunt lachrymae rerum: et mentem mortalia tangunt.
Solue metus: feret haec aliquam tibi fama salutem.
Sic ait: atque animum pictura pascit inani:
Multa gemens: largoque humectat flumine vultum.
Namque videbat vti bellantes pergama circum
Hac fugerent graii: premeret troiana iuuentus.
Hac phryges: instaret curru cristatus achilles.
Nec procul hinc rhoesi niueis tentoria velis
Agnoscit lachrymans: primo quae prodita somno
Tytides multa vastabat caede cruentus.
Ardentesque auertit equos in castra: priusquam
Pabula gustassent troiae: xanthumque bibissent.
Parte alia fugiens amissis troilus armis
Infoelix puer: atque impar congressus achilli
Fertur equis: curruque haeret resupinus inani:
Lora tenens tamen: huic ceruixque comaeque trahuntur
Per terram: et versa puluis inscribitur hasta
Interea ad templum non aequae palladis ibant
Crinibus iliades passis: peplumque ferebant
Suppliciter tristes: et tunsae pectora palmis.
Diua solo fixos oculos auersa tenebat.
Ter circum iliacos raptauerat hectora muros:
Exanimumque auro corpus vendebat achilles:
Tum vero ingentem gemitum dat pectore ab imo:
Vt spolia: vt currum: ipsumque vt corpus amici:
Tendentemque manus priamum conspexit inermes:
Se quoque principibus permixtum adgnouit achiuis:
Aeoasque acies: et nigri mennonis arma.
Ducit amazonidum lunatis agmina peltis
Penthesilea furens: mediisque in milibus ardet:
Aurea subnectens exertae cingula mammae
Bellatrix: audetque viris concurrere virgo.
Haec dum dardanio aeneae miranda videntur
Dum stupet: obtutuque haeret defixus in vno:
Regina ad templum forma pulcherrima dido
Incessit magna iuuenum stipante caterua.
Qualis in eurotae ripis: aut per iuga cinthi
Exercet diana choros: quam mille secutae
Hinc atque hinc glomerantur oreades: illa pharetram
Fert humero: gradiensque deas supereminet omnes
Latonae tacitum pertentant gaudia pectus.
Talis erat dido: talem se laeta ferebat
Per medios instans operi: regnisque futuris:
Tum foribus diuae media testudine templi
Septa: armis solioque alte subnixa resedit.
Iura dabat: legesque viris: operumque laborem
Partibus aequabat iustis: aut sorte trahebat:
Cum subito aeneas concursu accedere magno
Antea: sergestumque videt fortemque cloanthum:
Teucrorumque alios: ater quos aequore turbo
Dispulerat: penitusque alias aduexerat oras:
Obstipuit simul ipse: simul perculsus achates:
Laetitiaque metuque auidi coniungere dextras
Ardebant. sed res animos incognita turbat.
Dissimulant: et nube caua speculantur amicti
Quae fortuna viris: classem quo littore linquant.
Quid veniant.' cunctis nam lecti nauibus ibant
Orantes veniam: et templum clamore petebant.
Postquam introgressi et coram data copia fandi:
Maximus ilioneus placido sic pectore coepit.
O regina nouam cui condere iuppiter vrbem:
Iusticiaque dedit gentes frenare superbas:
Troes te miseri ventis maria omnia vecti
Oramus: prohibe infandos a nauibus ignes:
Parce pio generi: et propius res aspice nostras.
Non nos aut ferro libycos populare penates
Venimus: aut raptas ad littora vertere praedas.
Non ea vis animo: nec tanta superbia victis.
Est locus: hesperiam graii cognomine dicunt.
Terra antiqua potens armis: atque vbere glebae.
Oenotrii coluere viri: nunc fama minores
Italiam dixisse ducis de nomine gentem.
Hic cursus fuit.
Cum subito assurgens fluctu nimbosus orion
In vada caeca tulit. penitusque procacibus austris
Perque vndas superante salo: perque inuia saxa
Dispulit: huc pauci vestris adnauimus oris
Quod genus hoc hominum: quae ve hunc tam barbara morem
Permittit patria. hospitio prohibemur harenae.
Bella cient: primaque vetant consistere terra.
Si genus humanum et mortalia temnitis arma.
At sperate deos memores fandi atque nefandi.
Rex erat aeneas nobis: quo iustior alter
Nec pietate fuit: nec bello maior et armis:
Quem si fata virum seruant si vescitur aura
Aetherea: neque adhuc crudelibus occubat vmbris:
Non metus: officio nec te certasse priorem
Poeniteat. sunt et siculis regionibus vrbes:
Armaque troianoque a sanguine clarus acestes:
Quassatam ventis liceat subducere classem:
Et syluis aptare trabes: et stringere remos.
Si datur italiam sociis et rege recepto
Tendere: vt italiam laeti: latiumque petamus:
Sin absumpta salus: et te pater optime teucrum
Pontus habet lybyae: nec spes iam restat iuli:
At freta sicaniae saltem: sedesque paratas
Vnde huc aduecti: regemque petamus acestem.
Talibus ilioneus. cuncti simul ore fremebant
Dardanidae.
Tum breuiter dido vultum demissa profatur.
Soluite corde metum teucri: secludite curas
Res dura: et regni nouitas me talia cogunt
Moliri: et late finis custode tueri.
Quis genus aeneadum.' quis troiae nesciat vrbem)
Virtutesque virosque: aut tanti incendia belli.'
Non obtusa adeo gestamus pectora poeni:
Nec tam auersus equos tyria sol iungit ab vrbe.
Seu vos hesperiam magnam saturniaque arua:
Siue erycis fines: regemque optatis acestem:
Auxilio tutos dimittam: opibusque iuuabo.
Vultis et his mecum pariter consistere regnis.'
Vrbem quam statuo.' vestra est: subducite naues.
Tros tyriusque mihi nullo discrimine agetur.
Atque vtinam rex ipse noto compulsus eodem
Afforet aeneas: equidem per littora certos
Dimittam: et libyae lustrare extrema iubebo:
Si quibus eiectus siluis: aut vrbibus errat.
His animum arrecti dictis: et fortis achates
Et pater aeneas iamdudum erumpere nubem
Ardebant: prior aeneam compellat achates.
Nate dea quae nunc animo sententia surgit.'
Omnia tuta vides: classem sociosque receptos.
Vnus abest: medio in fluctu quem vidimus ipsi
Submmersum: dictis respondent caetera matris.
Vix ea fatus erat: cum circumfusa repente
Scindit se nubes: et in aethera purgat apertum.
Restitit aeneas: claraque in luce refulsit.
Os humerosque deo similis. namque ipsa decoram
Caesariem nato genitrix: lumenque iuuentae
Purpureum: et laetos oculis afflarat honores:
Quale manus addunt ebori decus: aut vbi flauo
Argentum: pariusue lapis circundatur auro.
Tunc sic reginam alloquitur: cunctisque repente
Improuisus ait: coram quem quaeritis adsum
Troius aeneas: lybicis ereptus ab vndis.
O sola infandos troiae miserata labores:
Quae nos relliquias danaum terraeque marisque
Omnibus exhaustos iam casibus omnium egenos
Vrbe domo socias: grates persoluere dignas
Non opis est nostrae dido: nec quicquid vbique est
Gentis dardaniae: magnum quae sparsa per orbem.
Dii tibi si qua pios respectant numina: si quid
Vsquam iustitiae est: et mens sibi conscia recti:
Praemia digna ferant: quae te tam laeta tulerunt
Saecula: qui tanti talem genuere parentes.'
In freta dum fluuii current: dum montibus vmbrae
Lustrabunt: conuexa polus dum sydera pascet:
Semper honos: nomenque tuum laudesque manebunt.
Quae me cumque vocant terrae. sic fatus amicum
Ilionea petit dextra: laeuaque serestum.
Post alios: fortemque gyan: fortemque cloanthum:
Obstupuit primo aspectu sidonia dido:
Casu deinde viri tanto et sic ore locuta est.
Quis te nate dea per tanta pericula casus
Insequitur. quae vis immanibus applicat oris.
Tu ne ille aeneas quem dardanio anchisae
Alma venus phrygii genuit simeontis ad vndam.'
Atque equidem teucrum memini sidona venire
Finibus expulsum patriis: noua regna petentem
Auxilio beli: genitor tum belus opimam
Vastabat cyprum: et victor ditione tenebat.
Tempore iam ex illo casus mihi cognitus vrbis
Troianae: nomenque tuum: regesque pelasgi.
Ipse hostis teucros insigni laude ferebat.
Seque ortum antiqua teucrorum a stirpe volebat.
Quare agite o tectis iuuenes succedite nostris.
Me quoque per multos similis fortuna labores
Iactatam: hac demum voluit consistere terra:
Non ignara mali miseris succurrere disco.
Sic memorat: simul aeneam in regia ducit
Tecta: simul diuum templis indicit honorem.
Nec minus interea sociis ad littora mittit
Viginti tauros: magnorum horrentia centum
Terga suum pingues: centum cum matribus agnos:
Munera: laeticiamque dei.
At domus interior regali splendida luxu
Instruitur: mediisque parant conuiuia tectis.
Arte laboratae vestes ostroque superbo:
Ingens argentum mensis: caelataque in auro
Fortia facta patrum: series longissima rerum
Per tot ducta viros: antiquae ab origine gentis.
Aeneas (neque enim patrius consistere mentem
Passus amor) rapidum ad naues praemittit achatem:
Ascanio ferat haec: ipsumque ad moenia ducat.
Omnis in ascanio chari stat cura parentis.
Munera praeterea iliacis erepta ruinis
Ferre iubet: pallam signis auroque rigentem:
Et circum textum croceo velamen achantho:
Ornatus argiuae helenae: quos illa mycenis
Pergama cum peteret: inconcessosque hymenaeos
Extulerat: matris ledae mirabile donum.
Praeterea scaeptrum ilione quod gesserat olim
Maxima natarum priami: colloque monile
Baccatum: et duplicem gemmis: auroque coronam.
Haec celerans iter ad naues tendebat achates.
At cytherea nouas artes: noua pectore versat
Consilia: vt faciem mutatus et ora: cupido
Pro dulci ascanio veniat: donisque furentem
Incendat reginam: atque ossibus implicet ignem.
Quippe domum timet ambiguam: tyriosque bilingues.
Vrit atrox iuno: et sub noctem cura recursat.
Ergo his aligerum dictis affatur amorem.
Nate meae vires: mea magna potentia: solus
Nate patris summi qui tela typhoea temnis:
Ad te confugio: et supplex tua numina posco.
Frater vt aeneas pelago tuus omnia circum
Littora iacteturque odiis iunonis iniquae
Nota tibi: et nostro doluisti saepe dolore:
Hunc phoenissa tenet dido: blandisque moratur
Vocibus: et vereor quo se iunonia vertant
Hospitia: haud tanto cessabit cardine rerum.
Quocirca capere ante dolis: et cingere flamma
Reginam meditor: ne quo se numine mutet:
Sed magno aeneae mecum teneatur amore.
Qua facere id possis: nostram nunc accipe mentem.
Regius accitu chari genitoris ad vrbem
Sidoniam puer ire parat mea maxima cura
Dona ferens pelago: et flammis restantia troiae.
Hunc ego sopitum somno super alta cythera:
Aut super idalium sacrata sede recondam.
Ne qua scire dolos: medius ve occurrere possit.
Tu faciem illius: noctem non amplius vnam:
Falle dolo: et notos pueri puer indue vultus.
Vt cum te gremio accipiet laetissima dido
Regales inter mensas: latycemque lyaeum:
Et dabit amplexus: atque oscula dulcia figet:
Occultum inspires ignem: fallasque veneno.
Paret amor dictis carae genetricis: et alas
Exuit: et gressu gaudens incedit iuli.
At venus ascanio placidam per membra quietem
Irrigat: et fotum gremio dea tollit in altos
Idaliae lucos: vbi mollis amaracus illum
Floribus: et dulci adspirans complectitur vmbra.
Iamque ibat dicto parens: et dona cupido
Regia portabat tyriis duce laetus achate:
Quum venit aulaeis iam se regina superbis
Aurea composuit sponda: mediamque locauit.
Iam pater aeneas: et iam troiana iuuentus
Conueniunt: stratoque super discumbitur ostro.
Dant manibus famuli lymphas cereremque canistris
Expediunt: tonsisque ferunt mantilia villis.
Quinquaginta intus famulae: quibus ordine longo
Cura penum struere: et flammis adolere penates.
Centum aliae: totidemque pares aetate ministri:
Qui dapibus mensas onerent: et pocula ponant.
Necnon et tyrii per limina laeta frequentes
Conuenere toris iussi discumbere pictis:
Mirantur dona aeneae: mirantur iulum:
Flagrantisque dei vultus: simulataque verba:
Pallamque et pictum croceo velamen acantho.
Praecipue infoelix pesti deuota futurae
Expleri mentem nequit: ardescitque tuendo
Phoenissa: et pariter puero donisque mouetur.
Ille vbi complexu aeneae colloque pependit:
Et magnum falsi impleuit genitoris amorem
Reginam petit: haec oculis: haec pectore toto
Haeret: et interdum gremio fouet inscia dido:
Insideat quantus miserae deus: at memor ille
Matris acidaliae. paulatim abolere sycheum
Incipit: et viuo tentat praeuertere amore
Iampridem resides animos: desuetaque corda.
Postquam prima quies epulis: mensaeque remotae:
Crateras magnos statuunt: et vina coronant.
Fit strepitus tectis: vocemque per ampla volutant
Atria: dependent lychni laquearibus aureis
Incensi: et noctem flammis funalia vincunt.
Hic regina grauem gemmis: auroque poposcit:
Impleuitque mero pateram: quam belus et omnes
A belo soliti: tum facta silentia tectis.
Iuppiter (hospitibus nam te dare iura loquuntur)
Hunc laetum tyriisque diem troiaque profectis
Esse velis. nostrosque huius meminisse minores.
Adsit laetitiae bacchus dator: et bona iuno.
Et vos o coetum tyrii celebrate fauentes
Dixit: et in mensa laticum libauit honorem.
Primaque libato summo tenus attigit ore.
Tum bitiae dedit increpitans. ille impiger hausit
Spumantem pateram: et pleno se proluit auro.
Post alii proceres: cythara crinitus iopas
Personat aurata: docuit quae maximus atlas.
Hic canit errantem lunam: solisque labores:
Vnde hominum genus: et pecudes vnde imber: et ignes:
Arcturum: pluuiasque hyadas: geminosque triones.
Quid tantum occeano properent se tingere soles
Hyberni: vel quae tardis mora noctibus obstet.
Ingeminant plausum tyrii: troesque sequuntur:
Nec non et vario noctem sermone trahebat
Infoelix dido: longumque bibebat amorem.
Multa super priamo rogitans: super hectore multa
Nunc quibus aurorae venisset filius armis:
Nunc quales diomedis equi: nunc quantus achilles.
Immo age et a prima dic hospes origine nobis
Insidias inquit danaum. casusque tuorum:
Erroresque tuos: nam te iam septima portat
Omnibus errantem terris: et fluctibus aestas.

Conticuere omnes: intentique ora tenebant:
Inde toro pater aeneas sic orsus ab alto.
Infandum regina iubes renouare dolorem,
Troianas vt opes: et lamentabile regnum:
Eruerint danai; quaeque ipse miserrima vidi,
Et quorum pars magna fui. quis talia fando
Myrmidonum: dolopumue: aut duri miles vlyxi
Temperet a lacrimis et iam nox umida coelo
Praecipitat: suadentque cadentia sydera somnos.
Sed si tantus amor casus cognescere nostros:
Et breuiter troiae supremum audire laborem:
Quamquam animus meminisse horret: luctuque refugit:
Incipiam.  